Home Blog

Sırbistan Seçimini Yaptı: Öğrenci Listesi Kazandı

Sırbistan’da 25 Ekim seçimlerini öğrencilerin öncülüğünde oluşturulan liste kazandı. Yaklaşık 14 yıldır ülke siyasetinin merkezinde bulunan Aleksandar Vucic ise seçim gecesi yenilgiyi kabul etti. Ancak seçim sonuçlarına biraz daha yakından bakıldığında, Sırbistan’daki siyasi dengelerin bir gecede tamamen değişmediği görülüyor.

26 Ekim sabahı açıklanan resmi kısmi sonuçlara göre öğrenci listesi yüzde 52,54, Vucic’in öncülüğündeki Birleşik Sırbistan koalisyonu ise yüzde 39,29 oy aldı. 250 sandalyeli parlamentoda öğrencilerin yaklaşık 140 milletvekili çıkarması bekleniyor. Hükümet kurmak için 126 milletvekili yeterli.

Bu sonuç, öğrenci hareketinin seçimleri kazandığını ve Vucic’in koalisyonunun parlamentodaki çoğunluğunu kaybettiğini gösteriyor. Ancak yaklaşık 1,65 milyon seçmenin desteğini alan Vucic’in siyasi etkisinin sona erdiğini söylemek için erken.

Üstelik Vucic, yenilgiyi kabul ettiği konuşmada partisinin örgütlü ve güçlü olduğunu, muhalefette çalışmaya alışkın olduklarını vurguladı. Bu açıklama, seçim sonrasında nasıl bir siyasi rol üstlenmeyi düşündüğüne ilişkin ilk işaretlerden biri.

Bir Tren İstasyonu Faciasından Seçim Zaferine

Sırbistan’da siyasi dengeleri değiştiren süreç, 1 Kasım 2024’te Novi Sad tren istasyonunun beton saçağının çökmesiyle başladı. Olayda 16 kişi hayatını kaybetti. Kısa süre önce yenilenen istasyondaki facia, inşaat denetimleri, kamu ihaleleri ve siyasi sorumluluk hakkında tartışmalara yol açtı.

Üniversite öğrencileri, olayla ilgili belgelerin açıklanmasını ve sorumluların belirlenmesini talep ederek protestolara başladı. Gösteriler kısa sürede Belgrad ve diğer kentlere yayıldı. Öğrencilere öğretim üyeleri, farklı meslek grupları ve vatandaşlar katıldı.

Protestolar ilerledikçe talepler de genişledi. Yolsuzluk iddiaları, kamu kurumlarının işleyişi, medya özgürlüğü ve siyasi hesap verebilirlik ülke gündeminin başlıca konuları arasına girdi. Vucic yönetimi ise kendisine yöneltilen yolsuzluk ve baskı suçlamalarını reddetti, protestoların dışarıdan desteklendiğini ileri sürdü.

Öğrenci hareketi, geleneksel muhalefet partilerinden farklı bir örgütlenme modeli geliştirdi. Tek bir lider yerine üniversitelerdeki öğrenci genel kurulları (plenum) aracılığıyla kararlar alındı. Seçimlere yaklaşılırken akademisyenler, doktorlar, sanatçılar, çiftçiler ve farklı mesleklerden isimlerin yer aldığı 250 kişilik bir aday listesi hazırlandı.

Böylece başlangıçta belirli bir olayın aydınlatılmasını isteyen protesto hareketi, seçimlere katılan geniş bir siyasi oluşuma dönüştü.

Vucic Neden Kaybetti?

Vucic’in siyasi yükselişi 2012’de Sırp İlerleme Partisi’nin (SNS) iktidara gelmesiyle başladı. Önce başbakan yardımcısı, ardından başbakan ve 2017’den itibaren cumhurbaşkanı oldu. Eylül 2026’da cumhurbaşkanlığından ayrılarak erken parlamento seçimlerinde başbakan adayı olarak yarıştı.

Bu dönemde Sırbistan’a yabancı yatırımlar geldi, altyapı projeleri gerçekleştirildi ve ücretlerle emekli aylıklarında artışlar yaşandı. Vucic’in seçim kampanyasında ekonomik büyüme, istikrar ve yatırımlar önemli yer tuttu.

Buna karşılık muhalefet ve çeşitli sivil toplum kuruluşları, aynı dönemde medya üzerindeki siyasi etki, kamu kurumlarının bağımsızlığı ve yolsuzluk iddialarını gündeme taşıdı. Novi Sad faciası sonrasında başlayan protestolar bu tartışmaları daha geniş bir toplumsal zemine taşıdı.

Seçim sonuçlarının dikkat çekici yönlerinden biri, öğrenci hareketinin yalnızca iktidara karşı değil, geleneksel muhalefet partilerine karşı da siyasi üstünlük sağlamasıydı.

2023 seçimlerinde Vucic’in koalisyonu yüzde 46,75 oyla 129 milletvekili çıkarırken, en büyük muhalefet koalisyonu yüzde 23,66 oyla 65 sandalye kazanmıştı. Bu kez öğrenci listesi %52’nin üzerine çıktı.

Öğrencilerin başarısında, farklı siyasi görüşlerden seçmenleri ortak talepler etrafında bir araya getirmeleri kadar seçmen katılımındaki artış da önemli oldu. 2023 seçimlerinde yaklaşık yüzde 59 olan katılım, 25 Ekim’de yüzde 68,78’e yükseldi.

Seçimin bir başka sonucu da Ivica Dacic’in Sosyalist Partisi’nin yüzde 2,18 oyla genel yüzde 3 barajının altında kalması oldu. Uzun yıllardır Sırbistan siyasetinde önemli rol oynayan Sosyalistlerin parlamento dışında kalması ihtimali, değişimin yalnızca Vucic’in partisiyle sınırlı olmadığını gösteriyor.

Vucic Neden Tamamen Kaybetmiş Sayılmaz?

Seçimi kaybetmekle siyasi etkisini kaybetmek aynı şey değil.

Vucic’in koalisyonu parlamentodaki çoğunluğunu kaybetti ancak oyların yaklaşık yüzde 39’unu aldı. Bu oran, 2023’e göre gerilemeye işaret etse de Sırbistan’da önemli bir seçmen kitlesinin mevcut siyasi çizgiyi desteklemeye devam ettiğini gösteriyor.

Üstelik SNS, 2012’den bu yana yalnızca ulusal düzeyde hükümet kuran bir parti değil. Yerel yönetimlerde, parti örgütlerinde ve ülkenin farklı bölgelerinde uzun süredir faaliyet gösteren bir siyasi yapı.

Bu nedenle yeni hükümet kurulsa bile Vucic’in koalisyonu parlamentoda büyük bir muhalefet grubu olarak yer alacak. Yerel siyasi ilişkiler ve mevcut parti örgütlenmesi de varlığını sürdürecek.

Vucic’in seçim gecesi yenilgiyi kabul etmesi, bu tablo açısından ayrıca önemli. Ancak aynı konuşmada yabancı ülkelerin ve ABD’deki bazı çevrelerin seçimlere müdahale ettiğini de iddia etti. Fakat bu suçlamaları destekleyen bir kanıt sunmadı.

Dolayısıyla Vucic’in bundan sonraki siyasi rolü yalnızca seçim sonuçlarına değil, muhalefette izleyeceği stratejiye, partisinin iç bütünlüğüne ve yeni hükümetin performansına da bağlı olacak.

Öğrenciler Daha Önce de Sırbistan Siyasetini Değiştirmişti

Sırbistan’da öğrenci hareketlerinin siyasi değişimde rol oynaması yeni değil.

1990’ların sonunda ortaya çıkan Otpor hareketi, Slobodan Milosević’e karşı protestolarda önemli rol oynadı ve 2000 yılındaki iktidar değişimine katkıda bulundu. Ancak Otpor daha sonra siyasi partiye dönüştüğünde aynı başarıyı gösteremedi. 2003 seçimlerinde yüzde 1,7 oy aldı.

Bugünkü öğrenci hareketi ise protestolardan doğrudan geniş bir seçim listesine geçerek farklı bir yol izledi.

İki hareketin ortaya çıktığı dönemler ve siyasi koşullar farklı. Yine de tarihsel karşılaştırma şu önemli soruyu gündeme getiriyor: Sokakta ortak talepler etrafında bir araya gelen farklı kesimler, hükümet yönetiminde de birlikte hareket edebilecek mi?

Yeni Başbakan Kim Olacak?

Öğrenci hareketinin seçimleri kazanması, hükümetin nasıl kurulacağı sorusunu da beraberinde getirdi.

Listenin ilk sırasında kardiyolog Ilija Srdanovic yer alıyor. Ancak listenin ilk sırasında olması, kendisinin başbakan olacağı anlamına gelmiyor. Hareket henüz kesinleşmiş bir başbakan adayı açıklamış değil.

Öğrencilerin öncülüğündeki listenin yaklaşık 140 milletvekili çıkarması halinde, başka bir büyük partiyle koalisyon kurmadan hükümet oluşturması mümkün olacak.

Bunun için başbakanın belirlenmesi, bakanlar kurulunun oluşturulması ve hükümet programının hazırlanması gerekiyor.

Seçim kampanyasında yolsuzlukla mücadele ve kamu kurumlarının hesap verebilirliği gibi ortak talepler öne çıktı. Ancak ekonomi, enerji, dış politika ve Kosova konusunda hareket içindeki farklı görüşlerin nasıl uzlaşacağı henüz belli değil.

Bir diğer önemli konu, öğrenci hareketinin bugüne kadar benimsediği kolektif karar alma modelinin hükümet yönetimine nasıl uyarlanacağı.

Hükümet Değişecek, Peki Devlet?

Yeni hükümetin karşılaşacağı konulardan biri de kamu yönetimi olacak.

Sırbistan’da SNS öncülüğündeki hükümetler 2012’den bu yana görev yapıyor. Bu dönemde oluşan idari kadrolar, atama uygulamaları ve kurumsal ilişkiler, hükümet değişikliğiyle birlikte kendiliğinden ortadan kalkmayacak.

Avrupa Komisyonu’nun 2025 Sırbistan Raporu’na göre üst düzey kamu yöneticiliği pozisyonlarının yüzde 62’si vekaleten yürütülüyordu. Transparency Serbia’nın 977 vekaleten atama kararına ilişkin incelemesinde ise yalnızca 197 kararın mevzuata uygun olduğu değerlendirildi.

Bu veriler, kamu yönetimindeki atama sisteminin yeni hükümetin önündeki önemli konulardan biri olabileceğine işaret ediyor.

Ancak burada dikkat edilmesi gereken bir ayrım var. Siyasi görevlilerin değişmesiyle kariyer memurlarının değiştirilmesi aynı şey değil. Kamu görevlilerinin hukuki güvenceleri ve devlet hizmetlerinin devamlılığı korunmak zorunda.

Yeni yönetimin mevcut bürokrasiyle nasıl çalışacağı, hangi görevlerde değişiklik yapacağı ve atama sistemini nasıl düzenleyeceği, kurumsal değişimin kapsamını belirleyecek.

Sonuç olarak Vucic’in partisinin hükümetten ayrılması, devlet kurumlarının aynı gün bütünüyle farklı bir yapıya kavuşacağı anlamına gelmiyor.

Avrupa Birliği, Rusya ve Kosova Ne Olacak?

Vucic döneminde Sırbistan, Avrupa Birliği üyelik sürecini sürdürürken Rusya ve Çin ile de yakın ilişkiler kurdu. Avrupa Birliği ülkenin en önemli ticaret ortağı, Rusya önemli bir enerji tedarikçisi, Çin ise büyük yatırımcılarından biri.

Öğrenci hareketinin seçim başarısı, bu dış politika dengelerinin mutlaka değişeceği anlamına gelmiyor.

Nitekim öğrenci hareketinin seçim programında Avrupa Birliği ile ilişkilerin önemi vurgulansa da üyelik konusunda kesin bir siyasi yönelim ortaya konulmuyor. Kosova’nın statüsü ve Rusya ile ilişkiler gibi konularda da yeni hükümetin izleyeceği politika henüz netleşmedi.

Avrupa Birliği yetkilileri seçim sonuçlarının ardından Sırbistan ile reformlar konusunda çalışmaya hazır olduklarını açıkladı. Ancak Belgrad’ın dış politika tercihlerini belirleyecek olan, kurulacak hükümetin programı ve uygulamaları olacak.

25 Ekim seçimleri Sırbistan’da önemli bir siyasi değişim yarattı. İki yıl önce Novi Sad’daki bir tren istasyonu faciasının ardından protestolara başlayan öğrenciler, ülkenin en büyük siyasi hareketi haline geldi. Vucic’in koalisyonu ise uzun yıllar sonra parlamentodaki çoğunluğunu kaybetti.

Ancak seçim sonucunda ortaya çıkan tablo, Vucic’in siyasi hayatının sona erdiği anlamına gelmiyor. Yaklaşık 1,65 milyon oy, güçlü bir parti örgütlenmesi ve parlamentoda geniş bir muhalefet grubu, onun Sırbistan siyasetinde etkili olmaya devam edebileceğini gösteriyor.

Öğrenciler açısından ise yeni dönem hükümet kurmakla başlayacak. Farklı siyasi görüşleri bir arada tutmak, kamu kurumlarıyla çalışmak ve seçim dönemindeki talepleri somut politikalara dönüştürmek gerekecek.

Öğrenciler seçimi kazandı. Vucic seçimleri kaybetti, ancak siyasi etkisini kaybetmiş değil. Sırbistan’daki değişimin ne kadar ileri gideceğini ise bundan sonraki siyasi rekabet ve hükümet uygulamaları gösterecek.

Sırbistan’da 14 Yılın Sonu mu? 25 Ekim Seçimleri ve “Sokaktan Sandığa” Geçiş

Sırbistan, 25 Ekim’de erken parlamento seçimlerine gidiyor. Bu seçim, teknik olarak bir meclis yarışı gibi görünse de fiilen Aleksandar Vučić’in 14 yıllık iktidarına karşı bir referanduma dönüşmüş durumda. Bir yanda “Ujedinjena Srbija” (Birleşik Sırbistan) listesiyle başbakanlığa aday olan Vučić; diğer yanda ise Novi Sad tren istasyonunun çöküşünün ardından neredeyse iki yıldır süren protestoların ürünü olan “Studenti pobeđuju” (Öğrenciler Kazanıyor) listesi var. “Sırbistan mı, mafya mı?” sorusu, kampanyanın merkezine oturmuş durumda.

Aleksandar Vučić’in 14 yıllık siyasi hakimiyeti ilk kez bu ölçekte örgütlü bir toplumsal meydan okumayla karşı karşıya. Novi Sad faciasıyla başlayan öğrenci protestoları artık bir seçim alternatifine dönüşmüş durumda. Ancak asıl soru Vučić’in kaybedip kaybetmeyeceği değil, sokakta oluşan toplumsal muhalefetin sandık yoluyla kalıcı bir siyasi ve kurumsal dönüşüm yaratıp yaratamayacağı.

Bu sürecin başlangıç noktası, 1 Kasım 2024’te Novi Sad tren istasyonunda beton sundurmanın çökmesi ve 16 kişinin hayatını kaybetmesiydi. Başlangıçta bir altyapı faciası olarak görülebilecek olay, kısa sürede kamu ihaleleri, yolsuzluk, denetim eksikliği ve siyasi sorumluluk tartışmalarının merkezine yerleşti.

“Yolsuzluk öldürür” sloganıyla başlayan gösteriler, yalnızca sorumluların cezalandırılmasını değil, devlet kurumlarının hesap verebilir hale getirilmesini talep eden geniş bir toplumsal harekete dönüştü.

Burada önemli olan, protestoların tek bir olayla sınırlı kalmamasıydı. Novi Sad faciası, Sırbistan toplumunda uzun süredir biriken kurumsal güvensizliğin görünür hale gelmesini sağladı. Öğrenciler bu memnuniyetsizliği örgütleyen ve farklı toplumsal kesimleri bir araya getiren aktörler olarak öne çıktı.

Bugün gelinen noktada Sırbistan, yalnızca bir iktidar değişikliği ihtimalini değil, siyasi sisteminin işleyişine ilişkin daha kapsamlı bir tartışmayı yaşıyor.

Vučić’in İstifası ve 14 Yıllık İmaj

Aleksandar Vučić’in 27 Eylül 2026’da cumhurbaşkanlığından istifa etmesi, seçim sürecinin en önemli siyasi gelişmelerinden biri oldu. Anayasal olarak üçüncü kez cumhurbaşkanı seçilemeyen Vučić, erken seçimlerde partisinin listesinin başına geçerek başbakanlığa aday oldu. Cumhurbaşkanlığı görevini ise geçici olarak Meclis Başkanı Ana Brnabić devraldı.

Bu hamleyi yalnızca bir görev değişikliği olarak değerlendirmek eksik olacaktır.

Vučić’in siyasi gücü, uzun süredir bulunduğu makamın anayasal yetkilerinden daha geniş bir etki alanına dayanıyor. Sırp İlerleme Partisi’nin (SNS) ülke genelindeki örgütlenmesi, medya üzerindeki etkisi, kamu yönetimiyle kurulan ilişkiler ve lider merkezli siyasi iletişim, bu gücün temel unsurlarını oluşturuyor.

Dolayısıyla cumhurbaşkanlığından başbakanlığa geçiş girişimi, kişiselleşmiş iktidarın anayasal sınırlarla karşılaştığında kendisini farklı bir kurumsal biçimde yeniden üretme stratejisi olarak okunabilir.

Vučić’in 2012’de başbakan yardımcılığıyla başlayan iktidar yolculuğu, 2014’te başbakanlık, 2017’de ise cumhurbaşkanlığıyla devam etti. Bu dönemde siyasi imajını istikrar, ekonomik büyüme ve güçlü liderlik üzerine kurdu. Milliyetçi siyasi geçmişinden pragmatik ve uluslararası aktörlerle çalışabilen bir devlet adamına dönüşme anlatısı, özellikle yabancı yatırımlar ve altyapı projeleriyle desteklendi.

Ancak Novi Sad faciası bu anlatının en hassas noktasını hedef aldı, devletin etkinliği ve güvenilirliği.

Vučić’in karşı karşıya olduğu sorun artık yalnızca ekonomik performansını veya dış politika başarılarını savunmak değil. Aynı zamanda devlet kurumlarının neden yeterince hesap verebilir olmadığı sorusuna yanıt vermek zorunda.

Bununla birlikte SNS’nin ülke genelindeki teşkilat ağı, kamu yönetimindeki etkisi ve seçim tecrübesi dikkate alındığında, iktidarın siyasi kapasitesini kaybettiğini söylemek için henüz erken.

Öğrenci Hareketi: Sokaktan Sandığa

Seçimlerin en dikkat çekici aktörü, kuşkusuz öğrenci hareketi.

Studenti pobeđuju, geleneksel anlamda bir siyasi parti değil. Vatandaşlar grubu (grupa građana) modeli üzerinden seçimlere katılan hareket, öğrenci protestolarının yarattığı toplumsal enerjiyi parlamenter siyasete taşımayı amaçlıyor.

Hareketin en özgün özelliklerinden biri, protestoları örgütleyen öğrencilerin doğrudan siyasi liderlik üstlenmek yerine farklı meslek gruplarından isimleri aday göstermesi.

Listenin başında Novi Sadlı kardiyolog ve akademisyen Ilija Srdanović yer alıyor. Eski Sırbistan Merkez Bankası Başkanı Dejan Šoškić, basketbol dünyasının tanınmış isimlerinden Dejan Bodiroga, oyuncu Tihomir Stanić, sosyolog Jovo Bakić ve akademisyen Aleksandar Baucal gibi isimler de hareketin öne çıkan temsilcileri arasında bulunuyor.

Bu tercih, öğrenci hareketinin yalnızca protesto örgütleyebilen bir yapı değil, aynı zamanda ülkeyi yönetebilecek bir kadro alternatifi olduğunu gösterme çabası olarak değerlendirilebilir.

Hareketin karar alma süreçlerinde kullandığı öğrenci plenumları da dikkat çekiyor. Kolektif karar alma ve yatay örgütlenme anlayışı, Vučić’in lider merkezli siyasi modeline karşı farklı bir siyaset yapma biçimi sunuyor.

Ancak burada önemli bir çelişki bulunuyor.

Lidersiz veya yatay örgütlenme, protesto hareketlerinde geniş katılımı kolaylaştırabilir. Farklı ideolojik grupların ortak bir talep etrafında birleşmesini sağlayabilir. Buna karşılık hükümet kurmak, bütçe hazırlamak, bürokrasiyi yönetmek ve dış politika kararları almak, daha belirgin bir siyasi sorumluluk ve karar alma mekanizması gerektirir.

Öğrenci hareketinin seçim sonrasındaki en önemli sınavı da burada başlayacak.

Toplumsal meşruiyetini kurumsal kapasiteye dönüştürebilecek mi?

Muhalefetin Birliği: Güçlü İttifak, Kırılgan Gelecek

Öğrenci Listesi’nin yükselişi, Sırbistan’daki geleneksel muhalefet partilerinin stratejilerini de değiştirdi.

Demokrat Parti, Yeşil Sol Cephe, Özgür Vatandaşlar Hareketi ve farklı ideolojik çevrelerden siyasi aktörler, öğrenci hareketine çeşitli düzeylerde destek verdi. Bununla birlikte, bütün muhalefet partileri tek bir seçim listesinde birleşmiş değil. Bazı partiler ayrı listelerle yarışmayı sürdürüyor.

Bu ayrım önemli. Çünkü Vučić karşıtlığı, otomatik olarak ortak bir hükümet programı anlamına gelmiyor.

Öğrenci hareketini destekleyen çevreler arasında Avrupa Birliği yanlısı liberaller, çevreci hareketler, merkez sağ seçmenler ve milliyetçi gruplar bulunuyor. Bu kesimlerin ortak noktası mevcut siyasi düzene duydukları itiraz olsa da, Kosova, Rusya, ekonomik reformlar ve toplumsal politikalar konusunda aynı görüşleri paylaştıklarını söyleyemeyiz.

Bu nedenle geniş tabanlı muhalefet yapısı, seçim öncesinde önemli bir avantaj yaratırken seçim sonrasında kırılganlık kaynağına dönüşebilir.

Sırbistan açısından asıl mesele, farklı siyasi eğilimlerin Vučić karşıtlığını aşan ortak bir yönetim programı oluşturup oluşturamayacağıdır.

Anketler: İlk Kez Gerçek Bir İktidar Değişikliği İhtimali

Seçim öncesindeki kamuoyu araştırmaları, Sırbistan’da uzun zamandır görülmeyen ölçüde rekabetçi bir tabloya işaret ediyor.

NSPM’nin 25 Eylül/5 Ekim 2026 tarihleri arasında gerçekleştirdiği ve 20 Ekim’de yayımladığı araştırmada, kararını açıklayan seçmenler arasında Öğrenci Listesi yüzde 44,5, Vučić’in listesi ise yüzde 42,7 oranında destek görüyor.

Araştırmada kararsız ve yanıt vermeyenlerin oranı yüzde 18,3. Bu durum, seçim sonucunun hala önemli ölçüde belirsizlik taşıdığını gösteriyor.

Üstelik bütün araştırma şirketleri aynı tabloyu ortaya koymuyor. Bazı anketlerde Vučić’in avantajını koruduğu görülüyor. Bu nedenle tek bir araştırmadan hareketle kesin bir seçim sonucu öngörmek doğru olmasa da Sırbistan son dönemde iktidar değişimine hiç bu kadar yakın olmamıştı. 

NSPM araştırmasının dikkat çekici bulgularından biri de katılımcıların yüzde 48,1’inin öğrenci hareketini dış müdahaleden ziyade ülke içindeki memnuniyetsizliğin bir sonucu olarak değerlendirmesidir. Bu veri, Vučić’in protestoları dış güçlerin etkisiyle ilişkilendiren siyasi söyleminin toplumun tamamında karşılık bulmadığını göstermektedir.

Seçim sonucunu belirleyecek temel unsurlardan biri katılım oranı olacak. Öğrenci hareketi, özellikle gençler ve siyasetten uzaklaşmış seçmenler arasında yeni bir mobilizasyon yaratmaya çalışıyor. SNS ise yerleşik teşkilat yapısı ve sadık seçmen tabanıyla avantajını sürdürüyor.

Ancak yüksek katılımın otomatik olarak muhalefete yarayacağı varsayımı da dikkatli değerlendirilmelidir. Katılımın hangi bölgelerde, hangi yaş gruplarında ve hangi siyasi eğilimler arasında arttığı belirleyici olacaktır. Şehirlerde öğrenci hareketi/listesi avantajlı görünürken, kırsalda ve köylerde SNS’in daha güçlü olduğu bilinen bir gerçek. 

Seçim Güvenliği ve İktidarın Devri

Sırbistan seçimlerinin en önemli meselelerinden biri, siyasi rekabetin ne ölçüde eşit koşullarda gerçekleştiğidir, zira Vučić iktidar olmanın tüm avantajlarını kullanabilmektedir. 

Uluslararası gözlemciler ve bağımsız kuruluşlar, önceki seçimlerde medya görünürlüğündeki eşitsizlikler, kamu kaynaklarının siyasi amaçlarla kullanılması, seçmenler üzerindeki baskı iddiaları ve seçim süreçlerinin şeffaflığı konusunda çeşitli eleştiriler yöneltmişti.

2026 seçimleri öncesinde de benzer tartışmalar sürüyor. Uluslararası basına yansıyan haberlerde seçim ortamındaki şiddet, baskı iddiaları ve dijital gözetim endişeleri gündeme geliyor.

Dolayısıyla 25 Ekim’de yalnızca hangi listenin daha fazla oy aldığına değil, seçimlerin nasıl gerçekleştiğine de bakmak gerekecek.

Burada üç ayrı aşama bulunuyor: 1- Seçmenlerin tercihlerini özgürce sandığa yansıtabilmesi, 2- Oyların güvenilir biçimde sayılması ve 3- Ortaya çıkan sonucun siyasi aktörler tarafından kabul edilmesi.

Özellikle üçüncü aşama kritik. Öğrenci hareketinin seçimleri kazanması halinde, siyasi iktidarın devri ve devlet kurumlarının yeni yönetime uyumu Sırbistan demokrasisi açısından önemli bir sınav olacaktır.

Vučić’in kazanması durumunda ise protestoların yarattığı toplumsal memnuniyetsizliğin ortadan kalkacağını varsaymak gerçekçi değil. Bu nedenle seçim sonuçlarının açıklanması, siyasi krizin sona ermesinden ziyade yeni bir aşamasının başlangıcı olabilir.

Ekonomik Büyüme Neden Siyasi Memnuniyet Yaratmadı?

Vučić yönetiminin en güçlü savunma alanlarından biri ekonomik büyümedir. 

IMF’nin projeksiyonları, Sırbistan ekonomisinin 2026’da yaklaşık yüzde 3,3, 2027’de ise yüzde 4 büyüyeceğine işaret ediyor. İşsizlik oranı da 2012’de yüzde 23 civarındayken 2025’te yüzde 9’un altına geriledi.

Yabancı yatırımlar, altyapı projeleri ve sanayi üretimindeki gelişmeler, hükümetin ekonomik başarı anlatısının temelini oluşturuyor. Ancak makroekonomik göstergeler ile toplumun ekonomik refah algısı her zaman aynı yönde ilerlemiyor.

Viyana Uluslararası Ekonomik Çalışmalar Enstitüsü’nün değerlendirmeleri, Sırbistan’ın büyüme performansının bölgesel karşılaştırmalar ve uzun dönemli eğilimler üzerinden daha dikkatli incelenmesi gerektiğini ortaya koyuyor.

Özellikle gençler açısından ekonomik mesele yalnızca iş bulabilmek değil. Ücret düzeyleri, konuta erişim, mesleki ilerleme imkanları, liyakat ve kurumsal güven de önem taşıyor. Bu noktada siyasi ekonomi ile demokratik yönetişim arasındaki ilişki daha belirginleşiyor. Ekonomik büyümenin sürmesi, kamu kaynaklarının adil dağıtıldığına veya devlet kurumlarının şeffaf çalıştığına ilişkin toplumsal güveni tek başına sağlamıyor.

Öğrenci hareketinin eğitim, sağlık, konut ve kamu yönetiminde şeffaflık gibi konuları gündeme taşıması, ekonomik taleplerle kurumsal reform taleplerinin giderek daha fazla iç içe geçtiğini gösteriyor.

Göç: Sırbistan’ın Sessiz Siyasi Krizi

Sırbistan’ın uzun vadeli sorunlarından biri, özellikle genç ve nitelikli nüfusun Avrupa Birliği ülkelerine göç etmeye devam etmesidir.

Almanya, Avusturya, Slovenya ve Hırvatistan, Sırbistan vatandaşlarının önemli göç destinasyonları arasında bulunuyor. Göçün yıllık net büyüklüğüne ilişkin tahminler kullanılan veri setine ve yönteme göre farklılaşsa da, ülkenin demografik daralma ve nitelikli işgücü kaybıyla karşı karşıya olduğu açık.

Göçün ekonomik sonuçları sıklıkla tartışılıyor. İşgücü arzının azalması, yaşlanan nüfus, sağlık ve mühendislik gibi alanlarda nitelikli personel kaybı, Sırbistan’dan göçün oluşturduğu önemli sorun başlıkları. 

Ancak meselenin siyasi bir boyutu da var. Siyaset bilimci Albert O. Hirschman’ın Exit, Voice and Loyalty yaklaşımı, bu ilişkiyi anlamak açısından yararlı bir çerçeve sunuyor. Bireyler memnun olmadıkları bir sistem karşısında ayrılmayı (exit), itiraz etmeyi (voice) veya mevcut yapıya bağlı kalmayı (loyalty) tercih edebilir.

Sırbistan’da uzun yıllardır devam eden dış göç ve son dönemde yükselen öğrenci protestoları, bu iki farklı tepki biçimini birlikte değerlendirmeyi gerektiriyor.

Ülkedeki ekonomik ve siyasi koşullardan memnun olmayan gençlerin bir bölümü geleceklerini başka ülkelerde ararken, diğerleri ülkede kalarak mevcut düzenin değişmesini talep ediyor.

Tabii ki bu iki eğilim birbirinin alternatifi olmak zorunda değil. Yurt dışında yaşayan Sırbistan vatandaşları da aile bağları, siyasi iletişim ve seçim katılımı aracılığıyla ülke siyasetinde etkili olabilirler.

Bu nedenle göç, yalnızca ekonomik büyümeyi sınırlayan demografik bir sorun değil, aynı zamanda Sırbistan’ın siyasi geleceğini etkileyen toplumsal bir dönüşüm süreci olarak ele alınmalıdır.

AB, Rusya ve Çin: Vučić Sonrası Dış Politika Değişir mi?

Sırbistan’ın dış politikası uzun süredir farklı güç merkezleri arasında denge kurma stratejisine dayanıyor.

Belgrad, Avrupa Birliği ile üyelik müzakerelerini sürdürürken Rusya’ya yönelik Batı yaptırımlarına katılmıyor. Çin ile altyapı, teknoloji ve yatırım alanlarında ilişkilerini geliştirirken Kosova’nın bağımsızlığını tanımama politikasını koruyor.

Bu yaklaşım, uzun bir süre boyunca Vučić yönetimine uluslararası ilişkilerde belirli bir hareket alanı sağladı.

Avrupa Birliği, Sırbistan’ın en önemli ticaret ve yatırım ortaklarından biri olmayı sürdürürken, Rusya enerji ve diplomatik ilişkiler açısından önem taşıyor. Çin ise ekonomik ortaklıklar ve büyük ölçekli projeler üzerinden Belgrad’ın dış politika seçeneklerini çeşitlendiriyor.

Ancak bu denge politikasının maliyetleri de var.

Sırbistan’ın AB üyelik sürecinde hukukun üstünlüğü, demokratik kurumlar, medya özgürlüğü ve dış politika uyumu konularındaki sorunlar ilerlemeyi sınırlıyor.

Burada Avrupa Birliği açısından önemli bir ikilem ortaya çıkıyor.

Brüksel, bir taraftan Sırbistan’da demokratik reformların ilerlemesini istiyor, diğer taraftan Kosova ile ilişkiler, bölgesel güvenlik ve Balkanlar’daki istikrar açısından Belgrad yönetimiyle çalışmak zorunda.

Vučić’in uzun yıllardır uluslararası muhatap olarak kabul edilmesi, bu ikilemin bir sonucu.

Öğrenci hareketinin iktidara gelmesi halinde AB ile ilişkilerde yeni bir dönem başlayabilir. Özellikle yargı bağımsızlığı, yolsuzlukla mücadele ve kamu yönetiminde şeffaflık alanlarında reform girişimleri, üyelik sürecine olumlu yansıyabilir.

Ancak hükümet değişikliğinin dış politikada otomatik bir kopuşa yol açacağını düşünmek gerçekçi değil.

Kosova meselesi, Rusya ile tarihsel ve siyasi ilişkiler ve Çin’in ekonomik ağırlığı, yalnızca Vučić’in kişisel tercihlerinden kaynaklanmıyor. Bu başlıkların Sırbistan toplumunda ve siyasi elitleri arasında daha geniş karşılıkları bulunuyor.

Dolayısıyla Vučić sonrası Sırbistan’ın mutlaka daha Batı yanlısı olacağı söylenemez; bunu soykırım suçlusu Ratko Mladic’in Belgrad’daki cenaze törenineki yoğun katılım ile gördüğümüzü söyleyebiliriz.  

Asıl değişim, dış politika tercihlerinden önce bu tercihlerin hangi kurumlar ve hangi karar alma mekanizmaları üzerinden belirlendiğinde yaşanabilir.

Bosna-Hersek ve Balkanlar İçin Ne Anlama Geliyor?

Sırbistan seçimlerinin sonuçları yalnızca ülkenin iç siyasetiyle sınırlı kalmayacak.

Belgrad’ın bölgesel politikaları, özellikle Bosna-Hersek, Kosova ve Karadağ açısından önem taşıyor.

Bu çerçevede en dikkat çekici ilişkilerden biri, Vučić ile Bosna-Hersek’teki Republika Srpska’nın siyasi liderliği arasındaki yakınlık.

Milorad Dodik ile Vučić arasındaki siyasi ilişkiler, uzun süredir Sırbistan’ın Bosna-Hersek politikasının önemli unsurlarından biri oldu. Belgrad’ın Republika Srpska ile kurduğu ekonomik, kültürel ve siyasi bağlar, Bosna-Hersek’in iç siyasi dengeleri üzerinde de etkili.

Sırbistan’da yaşanabilecek bir iktidar değişikliği, bu ilişkilerin biçimini değiştirebilir.

Ancak burada da dikkatli olmak gerekiyor. Sırbistan’da hükümetin değişmesi, Belgrad’ın Republika Srpska’ya yönelik ilgisinin sona ereceği anlamına gelmez. Sırbistan’ın Bosna-Hersek’teki Sırp toplumuyla ilişkileri, parti siyasetinin ötesinde tarihsel, toplumsal ve kurumsal temellere dayanıyor. Bu noktada da yine Bosnalı bir Sırp olan savaş suçlusu, soykırımcı Ratko Mladic’in yıllarca Sırbistan’da saklanabilmiş olması, cenazesinin Belgrad’da düzenlenmesinden açıkça görebiliyoruz. 

Buna karşılık, yeni bir yönetimin Bosna-Hersek’in egemenliği, Dayton düzeni ve bölgesel işbirliği konularında farklı bir diplomatik üslup benimsemesi mümkün.

Özellikle demokratik kurumların güçlendirilmesini önceleyen bir hükümetin, bölgesel meselelerde kişisel liderlik ilişkileri yerine daha kurumsal mekanizmalara ağırlık vermesi beklenebilir.

Bununla birlikte, öğrenci hareketinin farklı ideolojik eğilimleri bünyesinde barındırması, Bosna-Hersek ve Kosova gibi hassas konularda hızlı bir politika değişimini zorlaştırabilir. Öğrenci protestolarında da aşırı milliyetçi eğilimlerin ve Kosova’yı Sırbistan’ın bir parçası olarak gören yaklaşımların zaman zaman görüldüğünü unutmamak gerekiyor. 

Sırbistan seçimleri bu açıdan Balkanlar’daki siyasi ilişkilerin yeniden tanımlanması için bir fırsat yaratabilir, ancak tek başına bölgesel sorunları çözmeyecektir.

Sonuç: Sandığı Kazanmak, Sistemi Değiştirmeye Yeter mi?

25 Ekim seçimleri, Sırbistan’da 14 yıllık siyasi düzenin karşı karşıya kaldığı en ciddi sınavlardan biri.

Vučić’in liderliğindeki SNS, güçlü teşkilat ağı, siyasi deneyimi ve kurumsal avantajlarıyla önemli bir aktör olmayı sürdürüyor. Öğrenci hareketi ise toplumsal mobilizasyon kapasitesi, genç seçmenler üzerindeki etkisi ve geleneksel parti siyasetinin dışında konumlanmasıyla gerçek bir alternatif oluşturuyor.

Ancak bu seçimlerin tarihsel önemini yalnızca hangi tarafın kazanacağı belirlemeyecek.

Öğrenci hareketinin kazanması halinde, protestolar sırasında elde edilen toplumsal meşruiyetin devlet yönetimine nasıl aktarılacağı sorusu ortaya çıkacak. Farklı ideolojik kesimlerden oluşan bir siyasi yapının ortak hükümet programı oluşturması, kamu yönetimini devralması ve kurumsal reformları gerçekleştirmesi kolay olmayacak.

Vučić’in kazanması durumunda ise seçim zaferi, toplumda biriken kurumsal güvensizliği ve siyasi memnuniyetsizliği kendiliğinden ortadan kaldırmayacak.

Her iki senaryoda da Sırbistan’ın önünde önemli bir siyasi yeniden yapılanma dönemi bulunuyor.

Balkanlar’ın yakın siyasi tarihi, güçlü liderlerin iktidardan ayrılmasının her zaman güçlü demokratik kurumların ortaya çıkmasıyla sonuçlanmadığını gösteriyor. Bir liderin yerini başka bir liderin alması, devletin işleyiş biçimi değişmediği sürece sınırlı bir dönüşüm yaratabilir.

Bu nedenle Sırbistan’daki asıl mücadele, Vučić’in siyasi kariyerinden daha büyük bir meseleye dönüşmüş durumda.

25 Ekim’de yanıt aranacak soru yalnızca Vučić’in kaybedip kaybetmeyeceği değil, Sırbistan’da sokakta doğan değişim talebinin sandıktan geçerek devletin kurumlarını dönüştürüp dönüştüremeyeceğidir.

Seçimlerin gerçek sonucu da yalnızca 25 Ekim gecesi açıklanacak oy oranlarında değil, sonrasında kurulacak siyasi ve kurumsal düzende görülecek.

Afrika Kıtası Konumunu ve Geleceğini Yeniden Şekillendirebilecek mi?

Afrika kıtası, yaklaşık 1,5 milyar nüfusuyla dünyanın en büyük ikinci kıtası olmakla beraber, gerek doğal kaynaklar gerekse maden ve kıymetli metaller açısından dünyanın en zengin kıtasıdır. Ancak, bugünkü mevcut yaşam standardı, üretim ve gelir seviyesine baktığımızda Afrika’nın büyüklüğü ve sahip olduğu doğal zenginlik ile orantılı bir konuma sahip olmadığını görebiliriz.

Afrika, bünyesinde bulunan 54 ülkeyle, kendi kimlik değerlerini ve sahip oldukları zenginliği Afrika’nın geleceği ve yaşayan toplumların refahı için kullanma gayretindedir. Ancak bu zorlukların önündeki önemli engeli, gelişmiş Batılı ülkelerin Afrika üzerindeki geçmiş deneyimlerine ve Afrika kimliğinin bir ölçüde sindirilmiş olmasına bağlamak mümkündür.

Bugün Batılı ülkelerin karşı karşıya olduğu göçmen krizinin asli sebeplerinden biri de kıtanın sahip olduğu genç nüfus, yeraltı ve yerüstü zenginliklerine rağmen, karşı karşıya olduğu açmazlar, tarihsel olarak çözümlenemeyen sorunlar ve karmaşık iç ilişkilerdir. Temelde göçmen krizini Batı’daki yaşam seviyesi ve kolaylıkları tanıyan Afrikalının aynı yaşam seviyesini elde etme arzusuna yönelik girişimleri olarak görmek gerekir. Nitekim bugün Avrupa’da ekonomik sorunların yanı sıra yaşanan en önemli sorunlardan biri göçmen krizi ve bu krizin ana kaynağı da geçmişte sömürü altında kalan Afrika ülkeleridir.

Avrupa’da, Ortadoğu’da ve Ön Asya’da önemli gerilimler yaşanırken, Afrika kıtası daha sessiz ve sakin bir şekilde toparlanma ve kendi kimlik değerlerini yeniden kazanma yönünde gayret göstermektedir. Nitekim son birkaç dönem BM Genel Kurulu‘nda gündeme gelen “İnsan Hakları”, toplumların eşit hak ve imkanlardan eşit ölçüde yararlanma konusu ciddi yer işgal ederken, Afrika ve Afrikalı toplulukların içinde bulunduğu durum da BM gündeminde yer tutmuştur.

Afrika’nın mevcut tutumunu en yüksek seviyede destekleyen söylem, yine Türkiye ve Sn. Cumhurbaşkanımızdan gelmiştir. Günümüzde yaşanan birçok önemli olumsuzluk ve söylem karşılığında başta Filistin Halkı ve Gazze’nin yaşadığı sorunlar paralelinde, “Dünya 5’ten büyüktür” söylemi, BM ortamında, Afrika ülkeleri için de büyük bir destek ve motivasyon kaynağı oluşturmuştur.

Nitekim, muhtelif kurumların hazırladığı, dünya haritasında, Afrika’nın işgal ettiği büyüklüğün harita üzerinde gerçeklikle uyuşmadığı, Afrikalı temsilciler tarafından BM ortamında gündeme getirilmiş ve dünya haritasının Afrika’nın kendi gerçek büyüklüğü ile orantılı değiştirilmesi teklifi BM genel kurulunda, Mart 2026’da köleliğin bir insanlık suçu olarak kabul edilmesi kararının ardından, 4 Eylül 2026 tarihinde gerçek ölçekler çevresinde dünya haritasının değiştirilmesi teklifi kahir ekseriyetle kabul edilmiştir. Her ne kadar bu karar bağlayıcı olmasa da ortaya konan yeni yaklaşım kölelik ve sömürgeleştirmeyle ilgili tazminat konusunu diplomatik tartışmanın merkezine alarak Afrika için uluslararası platformlarda yeni bir süreci başlatmıştır.

BM Genel Kurulu nezdinde daha önce de birçok defa gündeme getirilip sonuç alınamayan bu kararı, Afrika için büyük bir zafer ve yeni bir dönemin işaret fişeği olarak değerlendirmek mümkündür. Bu gelişme Afrika’yı ilgilendiren birçok konuda da sembol bir örnek haline dönüşmüş, masum mazlum Afrika kendi haklarını savunma ve sonuç alabilme konusunda cesaretlenmiştir.

BM nezdinde alınan bu iki önemli diplomatik karar, Afrika’ya birlik ve beraberliğin yanı sıra hazırlıklı bir şekilde uluslararası arenada tek vücut olma ve Afrika grubu olarak inisiyatif alma kapasitesini geliştirme kabiliyetini ortaya koymuş; Afrika, Batı, Çin, ABD veya Rusya gibi diğer güçlerin önünde, kendisini ilgilendiren konularda tepki verebilecek bir seviyeye ulaşmıştır. Bu gelişme alışılmadık bir şekilde BM koalisyonlarını Afrika kökenli öneriler konusunda yeni bir pozisyon oluşturmaya zorlamıştır.

Her ne kadar bu konular Afrika’nın bugünkü konumuna doğrudan bir katkı sağlamasa da, artık Afrika’nın uluslararası kurumlar ve küresel sistemdeki yerini düzeltebilmesi, uluslararası kural ve ticarette vergilendirme şartlarını yeniden tanımlayarak, temsil imkanı bulamadığı Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nde reform sağlama arzusuyla, tüm dünyayı ilgilendiren çevre ve iklim konularında da daha fazla etkiye sahip olma imkanını da elde edebildiğini söylememiz mümkündür.

Geçmişte geleneksel olarak farklı etki ve baskı altındaki Afrika devletlerinin uluslararası ortamlarda hemfikir ve yeknesak bir tutum sergileyebildiği örnekler çok azdır. Bu süreç Afrika’ya yeni ve farklı bir yaklaşım ve boyut kazandırmıştır.

54 devletle ortak pozisyon oluşturma anlayışı ve kısmi farklılıklara rağmen ortaya konan başarı, Afrika için strateji oluşturma ve topyekûn harekete geçme anlayışını daha da kolaylaştırmıştır.

Çok taraflı diplomaside stratejik olarak, Afrika’nın sayısal ağırlığının önemli olduğunu gören Batı bugüne dek bu avantajdan önemli ölçüde kendi lehine yararlanmıştır. Ancak, bundan böyle dengelerin değiştiğini ve Afrika’nın birlik halinde kendi lehine özel bir strateji oluşturma yönünde önemli mesafe kat ettiğini, ortaya konan iki karardaki başarısıyla ifade etmek mümkündür.

BM’de gündeme gelen her iki karar tasarısına karşı dikkat çeken hususlardan birisi ise ABD’nin her iki karara da karşı oy kullanması olmuştur. Her ne kadar düşündürücü bir soru işareti olarak karşımıza çıksa da, başarıyla sonuçlanmış olması ayrı bir motivasyon kaynağıdır. Afrika’ya karşı gerek ABD gerek ise AB tarafından uygulanan vize kısıtları ve Afrika’ya yönelik, Uluslararası yardımların son dönem ekonomik krizler gerekçe gösterilerek askıya alınması, buna rağmen her iki kesimin ticarette Afrika’yı önceliklemesi, Afrika’nın gelecekteki stratejik konumu açısından ayrı değerlendirme konusudur.

Karar çerçevesinde oluşturulabilecek yeni Afrika haritasının Afrika’da büyük değişiklikler sağlamayacağı ayrı bir gerçeklik olmakla birlikte, bu sembolik başarı, Afrika ve Afrika kimliği ile uluslararası platformlarda öteden beri var olma savaşı veren, kendini kabul ettirme mücadelesi içindeki 54 Afrika ülkesi açısından sembolik fakat stratejik bir sonuçtur. Bazen semboller boşuna değildir, dünyaya bakış açımızı etkiler. Bu, önemli bir mücadele stratejisi olmakla birlikte, Afrika’nın geleceğe yönelik stratejisini birlik içinde oluşturması açısından da önemlidir.

Ancak, bugün bazı ülkelerin Afrika’daki birlik beraberlik anlayışını yıpratmaya yönelik, Etiyopya, Somali,  Sudan gibi sorunları Afrika’nın birlik yaklaşımını zedelemeye yönelik ayrı bir yaklaşım olarak görmek mümkündür.

Afrika’da Batının göçmen krizi karşısındaki tutumu değişik coğrafyalarda yaşanan bölgesel krizler, yeni yetişen neslin çağın imkanları ile dünya gündemini çok daha yakından takip edilebiliyor olması, kimlik bilincinin gelişmesine, Pan-Afrikanizm ve egemenlik anlayışlarının son yıllarda güçlü bir şekilde ve yeniden canlanmasına imkan vermiştir. Afrika, sahip olduğu bu birliktelik anlayışını diplomatik düzeye taşıma bilincini kuvvetlendirme arzusu içindedir. Ancak, bu birlikteliğin ekonomik, yaşamsal maddi reformlara dönüştürülmesi, henüz biraz zamana gerek olduğunu hissettirmektedir.

Önemli bir diğer konu ise, Afrika topluluklarının uluslararası platformlarda tazminat taleplerini gündeme getirmesidir. Mevcut tazminat meselesinin çok boyutlu yönleri bulunmakta ve ekonomik, sosyal, toplumsal, hukuki olmak üzere gündemde tartışılmaktadır. Asli sorun ise geçmişin açmış olduğu bu yaralardan kaynaklanan tazminat davasının hangi uluslararası mahkemeler tarafından, ele alınacak olması ve birkaç asra yönelik tazminatın hangi ekonomik kurallar doğrultusunda nasıl tespit edileceği ve kimlerin bu ödemelere tabi olacağı tartışmalarıdır.

Omer Faruk DOĞAN

Ankara 05 Ekim 2026

2026 Bosna-Hersek Seçimleri: Değişen Aktörler, Değişmeyen Dayton Matematiği

Bosna-Hersek’te 4 Ekim 2026’da gerçekleştirilen genel seçimleri yalnızca “kim kazandı?” sorusu üzerinden okumak yanıltıcı olur. İlk sonuçlar, bir taraftan ülkenin geleneksel siyasi merkezlerinin direnç gösterdiğini, diğer taraftan özellikle Boşnak siyasi alanında seçmenin yeniden dağıldığını gösteriyor. Daha önemlisi, bu değişim Bosna-Hersek’in son yıllarda içine girdiği Avrupa Birliği, Rusya ve Batı arasındaki jeopolitik mücadelenin tam ortasında gerçekleşiyor.

5 Ekim sabahı itibarıyla sonuçlar henüz kesinleşmiş değil. Merkez Seçim Komisyonu verilerinde sandıkların yaklaşık yüzde 95,5’i sisteme girilmiş durumda. Dolayısıyla aşağıdaki rakamları kesin sonuçlardan ziyade seçim sonrasındaki siyasi eğilimi göstermeye yetecek ölçüde olgunlaşmış ön sonuçlar olarak değerlendirmek gerekiyor.

İlk dikkat çekici veri ise kimin kazandığından önce kimin sandığa gitmediği.

Seçime katılım yaklaşık yüzde 42 seviyesinde kaldı. 2022’de yüzde 51’in üzerinde olan katılımın dört yılda yaklaşık 10 puan gerilemesi, ham oy sayılarını karşılaştırırken gözden kaçırılmaması gereken temel değişken. Bu nedenle örneğin bir partinin yüzde 15-20 civarında ham oy kaybetmesi otomatik olarak aynı oranda seçmen kaybettiği anlamına gelmiyor. Tersinden bakıldığında ise katılım böylesine sert düşerken oyunu koruyan siyasi yapıların çekirdek seçmenlerini mobilize etme kapasitesi daha görünür hale geliyor.

Üç ayrı seçim, tek devlet

Bosna-Hersek seçimlerini anlamanın temel zorluğu burada başlıyor.

Dayton Barış Anlaşması‘nın ortaya çıkardığı siyasi yapı nedeniyle ülkede tek bir ulusal siyasi rekabetten söz etmek güç. Aynı seçim içerisinde fiilen Boşnak, Sırp ve Hırvat siyasi alanlarında farklı rekabetler yaşanıyor ve ardından bu üç alanın ortaya çıkardığı aktörlerin devlet düzeyinde birlikte yönetim üretmesi bekleniyor.

Başkanlık Konseyi sonuçları bunun en görünür örneği.

Boşnak üyelik yarışında mevcut ön sonuçlara göre Denis Bećirović 211 binin üzerinde oyla ilk sırada. Bakir Izetbegović yaklaşık 168 bin, Semir Efendić ise 141 bin oy civarında. Hırvat üyelik yarışında HDZ’nin adayı Darijana Filipović, Sırp üyelikte ise SNSD’nin adayı Željka Cvijanović önde bulunuyor.

Ancak asıl dönüşüm adayların sıralamasından çok, bu oyların 2022’ye kıyasla nasıl dağıldığında görülüyor.

Boşnak siyaseti: SDA direniyor, liderliği tartışılıyor, yeni bir merkez doğuyor

Boşnak siyasi alanındaki en dikkat çekici sonuç Denis Bećirović’in ikinci kez Başkanlık Konseyi’ne seçilmesi olabilir. Fakat Bećirović’in zaferinin arkasındaki seçmen koalisyonu 2022’ye kıyasla belirgin biçimde daralmış durumda.

Bećirović 2022’de 330.238 oy almıştı. 2026’da mevcut sonuçlarda 211 bin civarında bulunuyor. Düşük katılımın etkisini unutmamak kaydıyla, yaklaşık 120 bin oyluk bir farktan söz ediyoruz.

Bakir Izetbegović açısından da tablo parlak değil. Izetbegović 2022’de 214.412 oyla kaybettiği yarışın ardından 2026’da da Bećirović’in gerisinde kaldı. Böylece Başkanlık Konseyi yarışını üst üste ikinci kez kaybetmiş oldu.

Ancak burada önemli bir paradoks ortaya çıkıyor: Bakir Izetbegović kaybediyor; SDA ise gücünü koruyor.

Devlet Parlamentosu seçimlerinde ve Federasyon tarafında SDA açık ara birinci parti durumunda. İlk sonuçlarda SDA’yı SDP, HDZ koalisyonu ve SBiH izliyor.

Bu ayrışma Sarajevo Kantonu’nun bazı belediyelerinde daha da belirgin. Izetbegović’in kişisel desteğinin gerilediği bazı bölgelerde SDA’nın parti oyu aynı ölçüde gerilemiyor. Bu, SDA seçmeninin en azından bir bölümünün parti aidiyeti ile Başkanlık Konseyi için yaptığı aday tercihini birbirinden ayırabildiğini düşündürüyor.

2026’nın yeni değişkeni ise Semir Efendić.

Efendić ilk Başkanlık Konseyi yarışında yaklaşık 141 bin oy aldı. Bu, seçimi kazanmasına yetmedi, ancak onu geçici bir protesto adayından daha ciddi biçimde ele almayı gerektiren bir sonuç.

Dahası, bu 141 bin oyu yalnızca SDA’dan kopan seçmenlerle açıklamak zor. Izetbegović’in 2022’ye göre ham oy kaybı Efendić’in toplam oyunun oldukça altında. Bećirović’in kaybı ise çok daha yüksek. Katılımdaki düşüş nedeniyle bunlardan birebir seçmen transferi çıkarmak metodolojik olarak mümkün değil, fakat rakamlar Efendić’in yükselişinin yalnızca “SDA’dan kopuş” hikayesi olmadığını söylüyor.

SBiH’nin parti performansı da bunu destekliyor. Sarajevo Kantonu Meclisi için mevcut sonuçlarda SBiH yaklaşık yüzde 19 ile SDA ve SDP’nin hemen arkasında üçüncü sırada.

Dolayısıyla Boşnak siyasetinde 2026 sonrası üç ayrı dinamik bulunuyor: Bećirović seçim kazanmayı sürdürüyor, fakat 2022’deki geniş koalisyonu daralıyor; Izetbegović ikinci kez kaybediyor, fakat SDA güçlü kalıyor; Efendić ise henüz seçim kazanamasa da SBiH ile birlikte yeni bir siyasi alan açıyor.

Sırp siyaseti: SNSD’nin hakimiyeti sürüyor, fakat alternatifsizlik zayıflıyor

Republika Srpska tarafında değişim daha sınırlı.

Željka Cvijanović Başkanlık Konseyi’nin Sırp üyeliği yarışında oyların yaklaşık yüzde 55’ini alırken SNSD de RS’deki en güçlü parti konumunu koruyor.

Fakat “SNSD kazanıyor” ile “SNSD’nin alternatifi yok” aynı şey değil.

Devlet parlamentosu seçimlerinde SNSD’nin ardından Pokret Sigurna Srpska (PSS), SDS, Nebojša Vukanović’in listesi ve DNS geliyor. Mevcut sandalye projeksiyonunda SNSD’nin 6 sandalye elde etmesi, PSS ve SDS’nin ikişer sandalye, Vukanović ve DNS-NPS’nin ise birer sandalye elde etmesi bekleniyor.

Ortada ilginç bir matematik var. SNSD’nin 6 sandalyesi var; bu dört aktörün toplamı da 6.

Dolayısıyla devlet düzeyinde SNSD’siz bir Sırp temsilinin matematiksel zemini var. Fakat bunun gerçekleşmesi, dört farklı siyasi aktörün ortak hareket etmesini gerektiriyor.

Bu nedenle 2026’nın Sırp siyaseti açısından mesajı “SNSD dönemi bitti” değil. Daha doğru ifade şu olabilir: SNSD hakimiyetini sürdürüyor, fakat karşısındaki siyasi alan artık tamamen boş değil.

Bu ayrım, AB süreci açısından da kritik. Çünkü son yıllarda Bosna-Hersek’in Avrupa yolundaki en önemli tıkanmalardan biri Republika Srpska yönetimi ile devlet kurumları arasındaki anayasal ve siyasi çatışmalar oldu. Avrupa Komisyonu da 2025 genişleme değerlendirmesinde RS’deki siyasi krizin AB sürecini doğrudan yavaşlattığını belirtmişti.

Hırvat siyaseti: HDZ’nin sandalyesinden büyük gücü

Hırvat siyasi alanında ise tablo daha konsolide.

HDZ yalnızca aldığı oy nedeniyle değil, Bosna-Hersek’in kurumsal mimarisi nedeniyle sistemin en zor bypass edilebilen aktörlerinden biri olmaya devam ediyor.

Mevcut devlet parlamentosu projeksiyonunda HDZ ve ortaklarının 4 sandalyesine karşılık, alternatif Hırvat bloğu 1 sandalye civarında kalıyor.

Federasyon düzeyinde HDZ’nin önemi daha da artıyor. Çünkü burada mesele yalnızca 98 üyeli Temsilciler Meclisi’nde çoğunluk oluşturmak değil aynı zamanda Halklar Meclisi’ndeki kurucu halk grupları ve Federasyon’un hükümet kurma mekanizması da devreye giriyor.

Bu nedenle Bosna-Hersek siyasetinde alınan oy ile sahip olunan siyasi pazarlık gücü arasında her zaman doğrusal bir ilişki bulunmuyor. HDZ bunun belki de en belirgin örneği.

Trojka’nın sonu mu?

2022 seçimlerinin ardından ortaya çıkan en önemli siyasi değişimlerden biri SDA’nın devlet düzeyinde iktidar dışında bırakılmasıydı. SDP, NiP ve Naša Stranka’nın oluşturduğu Trojka, HDZ ve SNSD ile birlikte alternatif bir hükümet formülü oluşturmuştu.

2026 sonuçları bu formülün tekrarlanmasını zorlaştırıyor.

Mevcut projeksiyona göre 42 üyeli devlet Temsilciler Meclisi’nde SDA 9, SNSD 6, SDP 5, HDZ 4, SBiH 3, NiP 2, DF 2 ve Naša Stranka 1 sandalye elde ediyor. Çoğunluk için 22 milletvekili gerekiyor.

SDP, NiP ve Naša Stranka’nın toplamı yalnızca 8. HDZ ve SNSD’nin eklenmesiyle 18’e ulaşılıyor. SBiH’nin üç sandalyesi bile toplamı ancak 21’e çıkarıyor.

Dolayısıyla SDA’sız hükümet teorik olarak hala mümkün; fakat 2022’deki Trojka formülünün basit biçimde tekrar edilmesi mümkün görünmüyor. Daha fazla aktör, daha fazla pazarlık ve dolayısıyla daha kırılgan bir koalisyon gerekiyor.

Diğer tarafta SDA 9 + SBiH 3 + HDZ 4 + SNSD 6 tam olarak 22 ediyor.

Bu aritmetik böyle bir hükümetin kurulacağı anlamına gelmez. Fakat seçimlerin değiştirdiği pazarlık gücünü oldukça iyi gösterir.

Federasyon’daki tablo da benzer. Mevcut projeksiyon SDA’ya 33, SDP’ye 16, HDZ’ye 14, SBiH’ye 10, NiP’ye 7 ve DF’ye 6 sandalye veriyor.

Samir Efendić’in SBiH’i böylece oy oranından daha önemli bir konuma geliyor: farklı hükümet formüllerinin kurulmasını kolaylaştırabilecek bir pivot aktöre dönüşüyor.

Türkiye’den bakınca ne görmeliyiz?

Türkiye’de Bosna-Hersek siyasetini Boşnaklar, Boşnakları da büyük ölçüde SDA üzerinden okuma eğilimi var. Bunun tarihsel ve toplumsal nedenleri anlaşılabilir. Fakat Bosna-Hersek’in bugünkü siyasi yapısını anlamak için bu perspektif artık yeterli değil.

Aslında Ankara’nın resmi Bosna politikası da bundan daha geniş. Türkiye Dışişleri Bakanlığı, Bosna-Hersek politikasını açık biçimde üç kurucu halkla diyalog, ülkenin toprak bütünlüğü, anayasal düzeni ve egemenliğinin korunması üzerine kuruyor. Türkiye’nin Bosna-Hersek-Sırbistan ve Bosna-Hersek-Hırvatistan üçlü mekanizmalarını yıllardır işletmesi de bu yaklaşımın kurumsal ayağını oluşturuyor. Nisan 2026’da Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Bosna-Hersek Başkanlık Konseyi’nin üç üyesiyle birlikte görüşmesi de aynı çizginin devamı.

2026 sonuçları Türkiye açısından bu yaklaşımın daha da önemli hale geldiğini gösteriyor.

Çünkü artık tek bir “Boşnak siyasi merkezi”nden söz etmek daha zor. SDA güçlü, fakat Bećirović ikinci kez seçiliyor; SBiH yükseliyor; SDP önemli bir aktör olmayı sürdürüyor.

Ankara açısından dolayısıyla mesele “SDA iktidara dönecek mi?” sorusundan daha geniş olmalı.

Birincisi, Türkiye Boşnak siyasi alanındaki çoğullaşmayı doğru okumak zorunda.

İkincisi, Bosna-Hersek’in bütünlüğünü savunurken Republika Srpska ile siyasi iletişim kanallarını açık tutmak durumunda.

Üçüncüsü, Bosnalı Hırvatları ve Zagreb’i denklemin dışında bırakan bir Bosna politikası Dayton sonrası devletin gerçek güç mimarisini eksik okur.

Bu yaklaşımın ekonomik bir zemini de var. Türkiye ile Bosna-Hersek arasındaki ticaret hacmi 2025’te 1 milyar doların üzerinde gerçekleşti; ülkede 200’den fazla Türk şirketi faaliyet gösteriyor ve Türk yatırımlarının toplam büyüklüğü yaklaşık 2 milyar avroya ulaşmış durumda.

Türkiye açısından Bosna-Hersek bu nedenle yalnızca tarihsel veya kimliksel bağların bulunduğu bir ülke değil, Balkanlar’daki siyasi ve ekonomik varlığının önemli merkezlerinden biri.

AB yolu: Adaylık var, müzakere henüz yok

2026 seçimlerini Avrupa Birliği bağlamından ayrı değerlendirmek de mümkün değil.

Bosna-Hersek, Aralık 2022’den beri AB aday ülkesi. Avrupa Konseyi Mart 2024’te katılım müzakerelerinin açılmasına karar verdi. Bosna-Hersek’in Reform Gündemi de 2025 sonunda Avrupa Komisyonu tarafından onaylandı. Ancak fiili katılım müzakereleri henüz başlamadı. Yargı reformu, yolsuzlukla mücadele, demokratik kurumların işleyişi ve başmüzakerecinin atanması gibi temel meseleler hala ön koşullar arasında.

Üstelik mesele artık yalnızca normatif bir “Avrupalılaşma” projesi değil.

AB, Bosna-Hersek için Reform ve Büyüme Aracı kapsamında yaklaşık 976,5 milyon avroluk hibe ve uygun koşullarda kredi öngörüyor. Dolayısıyla reformların ilerlemesi veya tıkanması doğrudan ekonomik sonuçlara yol açar.

Fakat burada Bosna-Hersek’in temel paradoksuyla yeniden karşılaşıyoruz.

AB hızlı bir reform istiyor, Dayton sistemi ise geniş bir uzlaşma gerektiriyor.

Yargıdan kamu yönetimine, seçim sisteminden devlet kurumlarının yetkilerine kadar kapsamlı reformların yapılabilmesi için yalnızca 22 milletvekili bulmak yeterli değil. Farklı entitelerden ve kurucu halklardan siyasi aktörlerin aynı reform programı üzerinde uzlaşması gerekiyor.

2026 seçimleri bu sorunu çözmüş değil.

Bosna-Hersek yeniden jeopolitik sınır ülkesine mi dönüşüyor?

AB perspektifinin önemi yalnızca üyelik süreciyle sınırlı değil.

Bosna-Hersek bugün Avrupa Birliği, ABD ve Rusya’nın Balkanlar’daki farklı çıkarlarının kesiştiği ülkelerden biri. Rusya’nın özellikle Republika Srpska ve SNSD üzerinden sahip olduğu siyasi etki, Moskova’nın Balkanlar’daki en önemli nüfuz araçlarından biri olmayı sürdürüyor. Milorad Dodik’in seçimden hemen önce Moskova’da Vladimir Putin ile görüşmesi bu ilişkinin sembolik boyutunu yeniden gösterdi.

Rusya açısından Bosna-Hersek’in AB ve NATO yapılarına hızla entegre olması stratejik nüfuz alanının daralması anlamına geliyor. AB açısından ise Bosna-Hersek’in uzun süre siyasi belirsizlik içinde tutulması tam tersine üçüncü aktörlerin hareket alanını genişletiyor.

Ukrayna savaşı sonrasında Balkanlar bu nedenle yeniden Avrupa güvenlik mimarisinin parçası haline geldi.

Bosna-Hersek’in AB üyeliği artık yalnızca teknik kriterlerin yerine getirileceği uzun vadeli bir genişleme dosyası değil. Aynı zamanda Avrupa’nın kendi çevresindeki jeopolitik boşlukları ne kadar hızlı kapatabileceğine ilişkin bir sınav.

AB’nin 2026 Balkanlar söyleminde genişlemeyi giderek daha açık biçimde güvenlik, dayanıklılık ve jeopolitik bütünlük kavramlarıyla ilişkilendirmesi de bunun bir göstergesi.

Türkiye açısından ise bu denklem bir sıfır toplamlı oyun olmak zorunda değil.

Türkiye’nin Bosna-Hersek’in AB üyeliğini desteklemesi ile ülkede kendi siyasi, ekonomik ve toplumsal etkisini sürdürmesi birbiriyle çelişmiyor. Tam tersine, istikrarlı ve Avrupa kurumlarıyla daha fazla bütünleşmiş bir Bosna-Hersek Ankara açısından da öngörülebilir bir bölgesel ortak anlamına gelebilir.

Bu nedenle Türkiye’nin önündeki stratejik tercih “Bosna’da Türkiye mi, AB mi?” değil, Bosna-Hersek’in egemenliğini ve işlevselliğini güçlendiren Avrupa perspektifinin içerisinde Türkiye’nin nasıl daha etkili bir bölgesel aktör olacağıdır.

2026’dan 2030’a

Bütün bu tablo içinde 2026 seçimlerinin tek bir kazananını ilan etmek kolay değil.

Bećirović ikinci dönemini kazandı fakat 2022’de arkasında oluşan geniş seçmen koalisyonu daraldı.

Izetbegović Başkanlık Konseyi yarışını üst üste ikinci kez kaybetti fakat SDA parti olarak güçlü kaldı.

Efendić seçimi kazanamadı fakat ilk Başkanlık yarışında 140 binin üzerinde oy aldı ve SBiH’nin yükselişiyle birlikte Boşnak siyasetinin yeni değişkenlerinden biri haline geldi.

SNSD, Republika Srpska’daki hakimiyetini koruyor fakat karşısında toplamda dikkate değer büyüklüğe ulaşan, henüz birleşmemiş bir muhalefet alanı bulunuyor.

HDZ ise Hırvat siyasetindeki kurumsal ve siyasi ağırlığını sürdürüyor.

Bütün bunlar 2030 için özellikle Boşnak siyasi alanında ilginç bir soru ortaya çıkarıyor.

Bećirović’ten sonra SDP ve bileşenleri, hangi aday etrafında daha önce Bećirović özelinde oluşan geniş koalisyonu yeniden oluşturabilir? Izetbegović’in iki ardışık yenilgisinden sonra SDA yeni bir liderlik veya adaylık tartışmasına girer mi? Ve belki de en önemlisi, Semir Efendić Sarajevo merkezli başarısını ülkenin diğer bölgelerine taşıyarak bugün SDA, SDP ve diğer partiler arasında dağılmış Boşnak seçmenleri buluşturabilecek bir aday haline gelebilir mi?

2026 sonuçları bu soruların hiçbirine henüz cevap vermiyor.

Fakat bir şeyi gösteriyor:

Bosna-Hersek’te seçmen, özellikle Boşnak seçmenler, Dayton sisteminden daha hızlı değişiyor.

Parti sadakatleri zayıflayabiliyor, liderler partilerinden farklı performans gösterebiliyor, yeni aktörler ortaya çıkabiliyor. Buna karşılık hükümet kurmak için gerekli olan etnik, entite ve kurumsal koalisyon matematiği büyük ölçüde aynı kalıyor.

Belki de 2026 seçimlerinin en önemli sonucu tam olarak bu çelişki.

Otuz yılı geride bırakan Dayton sistemi Bosna-Hersek’te barışı korumayı başardı fakat aynı sistem bugün siyasal değişimin devlet kapasitesine dönüşmesini zorlaştırıyor.

2030’a giderken asıl soru bu nedenle yalnızca “Bosna-Hersek’i kim yönetecek?” değil.

Asıl soru, değişen Bosna-Hersek seçmeninin değişmeyen Dayton siyasetini daha ne kadar taşıyacağı olacak.

Bosna-Hersek Sandığa Giderken Devletin Geleceğini Kim Temsil Ediyor?

Bosna-Hersek 4 Ekim 2026’da genel seçimlere gidiyor. Devlet Başkanlığı Konseyi, devlet ve entite parlamentoları, Republika Srpska Başkanlığı ve Federasyon’daki kanton meclisleri için yapılacak seçimler, ülkenin farklı yönetim katmanlarını yeniden şekillendirecek. Ancak benim üzerinde durmak istediğim mesele, hangi ismin hangi koltuğa oturacağından daha geniş: Bosna-Hersek’in geleceğini temsil etme iddiası, vatandaşlarına nasıl bir hayat öneriyor? Devletin devamlılığını savunmakla onun adil, işler ve hesap verebilir olmasını istemek arasındaki bağ kurulmadığında, seçimler mevcut sorunların yeni temsilcilerle sürdürülmesine dönüşebilir.

Türkiye’de Bosna-Hersek’i tartışırken tarihsel yakınlığımızın sağladığı duyarlılığa, bugünün siyasi ayrıntılarını anlama sorumluluğunu da eklemeliyiz. Boşnakların güvenliği ve ülkenin toprak bütünlüğü konusundaki hassasiyet, belirli bir partinin bütün tercihlerini onaylama zorunluluğu doğurmaz. Ben Bosna-Hersek’in bütünlüğünü, tüm vatandaşlarının eşit biçimde sahiplenebileceği ortak bir siyasal gelecek olarak önemsiyorum. Bu yaklaşım, Boşnakların tarihsel tecrübesini ve güvenlik kaygılarını ciddiye alırken, Sırp ve Hırvat vatandaşların aidiyetini de aynı devletin geleceğinin bir parçası olarak görmeyi gerektiriyor.

Seçimin kurumsal yapısı, bu ortak geleceğin önündeki güçlüğü gösteriyor. Federasyon’daki seçmen, Başkanlık Konseyi için Boşnak veya Hırvat üyelik yarışlarından birinde oy kullanabilir; Sırp üye ise Republika Srpska’dan seçilir. Böylece ortak devletin en görünür makamı, etnik kimlik ile coğrafyanın birbirine bağlandığı ayrı yarışlardan oluşuyor. Bosna-Hersek Başkanlık Konseyi’nin mevcut Sırp üyesi Željka Cvijanović’in daha 15 gün önce soykırım suçlusu Mladić’in tabutunu öptüğünü de not etmek gerekiyor. Devletin en üst makamındaki bir kişi, devletin varlığını ortadan kaldırmaya çalışan birini kahraman olarak görüyor. Böyle bir düzen içinde adaylar hem kendi seçim çevrelerini ikna etmek hem de bütün ülke adına konuşmak durumunda. Seçimden sonra birlikte çalışması gereken isimlerin kampanya sırasında birbirlerinin meşruiyetini aşındırması, yönetme kapasitesini sandık kurulmadan önce daha da zayıflatıyor.

Başkanlık yarışlarının görünürlüğü, parlamentoların ve kantonların önemini gölgede bırakmamalı. Seçmen aynı gün farklı düzeylerde temsilciler belirlerken, seçim sonrası sorumluluğun da bu kurumlar arasında izlenebilmesi gerekir. Bir hizmet aksadığında yetkinin kimde olduğunu bilmek, hesap sormanın ilk koşuludur. Karmaşık bir yönetim düzeni, bütün başarısızlıkların açıklaması olarak kullanıldığında, siyasetçiler kendi kararlarının sonuçlarından uzaklaşabilir. Bu nedenle, seçim gazeteciliğinin adayların sözlerini aktarmanın ötesine geçerek vaatlerin hangi kurumun yetki alanına girdiğini göstermesini değerli buluyorum. Vatandaşa vaat edilen değişimin nerede ve kim tarafından gerçekleştirileceği açık olmalıdır. Aksi halde seçmen, verdiği oyun hangi kamu politikasını değiştirebileceğini değerlendirmekte zorlanır.

Rekabeti üç halk arasında basit bir çekişmeye indirgemek yanıltıcıdır. Boşnak üyelik yarışında Denis Bećirović, Bakir Izetbegović, Semir Efendić ve Fahrudin Radončić yer alıyor. Hırvat üyelikte Darijana Filipović, Zdenko Lučić ve Slaven Kovačević yarışırken, Sırp üyelikte Željka Cvijanović, Marinko Božović ve Nebojša Vukanović karşı karşıya geliyor. Bu tablo, her topluluğun kendi içinde farklı siyasi seçeneklere sahip olduğunu gösteriyor. Etnik kimlikler, seçmen davranışını anlamak için önemlidir; fakat bütün siyasal tercihleri açıklayacak kadar kapsayıcı değildir.

Boşnak üyelik yarışı bu açıdan dikkat çekici. N1’in aktardığı 20 Eylül tarihli Tuzla konuşmasında Izetbegović yaklaşan zor dönemi ancak SDA’nın taşıyabileceğini savunuyor. Aynı gün SDP’nin Velika Kladuša toplantısına ilişkin açıklamasında ise aile desteği, hizmetler, kalkınma ve gençlerin ülkede kalması öne çıkıyor. Bunlar partilerin kendi kampanya anlatılarıdır; başarılarının bağımsız kanıtları olarak değerlendirilemez. Benim bu söylemlere yönelteceğim soru aynı: Devleti koruma veya vatandaşın hayatını iyileştirme iddiası, hangi bütçe, uygulama takvimi ve denetim mekanizmasıyla karşılık bulacak?

Hırvat üyelik yarışını değerlendirirken de temsil kaygılarını küçümsemeyen, vatandaşlık ilkesinden vazgeçmeyen bir yaklaşım gerekiyor. Bir topluluğun siyasal olarak etkisizleştirildiğini düşünmesi, ortak kurumlara olan güvenini zedeler. (Halihazırda Hırvatların Zagreb’e bağlılığı Sarajevo’ya bağlılıklarından fazladır diye tahmin ediyorum.) Buna karşılık, herhangi bir partinin kendisini o topluluğun tek meşru sözcüsü olarak sunması da demokratik çoğulculuğu daraltır. Bosna-Hersek’in ihtiyacı, kimlik güvenceleri ile bireysel hakların birlikte tartışılabildiği bir siyasal alan. (Kendisini Boşnak, Hırvat veya Sırp olarak tanımlamayan birisi Cumhurbaşkanlığı Konseyi başta olmak üzere birçok pozisyona aday bile olamıyor.) Seçmenin önüne sürekli varoluşsal tercihler konulduğunda, temsilcilerin somut performansını sorgulamak giderek daha zorlaşıyor.

Republika Srpska’daki muhalefet tartışmaları ise değişimin yalnızca aday çıkarmaktan ibaret olmadığını gösteriyor. Yine N1’in 21 Eylül haberine göre Igor Crnadak, muhalefetten seçim sonrasında SNSD ile hükümet kurmayacağına ilişkin açık güvence istiyor. Branko Blanuša’nın entite başkanlığı adaylığına verilen desteğin netleştirilmesini talep ediyor. Bu çağrıdan çıkarılabilecek sonuç, seçmenin önündeki belirsizliğin seçim sonrası ittifaklarını da kapsadığıdır. İktidara itiraz eden bir hareket, ortak yönetim ilkelerini açıklamadığında, değişim talebinin hangi siyasi sonuca dönüşeceği belirsiz kalır.

Burada iki farklı ölçütü birlikte korumamız gerektiğini düşünüyorum. Bir partinin Bosna-Hersek’in ortak kurumlarına yaklaşımı, demokratik sorumluluğunun temel göstergelerinden biridir. Ancak ülke bütünlüğünü savunduğunu söylemesi, o partiyi yolsuzluk, kayırmacılık veya kötü yönetim eleştirilerinden muaf tutamaz. Aynı şekilde, bir entitedeki iktidara karşı çıkmak da kendiliğinden bütün ülkeyi kapsayan demokratik bir program üretmez. Seçim sonrasında kurulacak ortaklıkların değeri, hangi liderleri bir araya getirdikleri kadar, hangi kurallara bağlı kalacaklarını önceden açıklamalarıyla da ölçülmelidir.

Bu seçimlerin somut yeniliklerinden biri, oy verme ve sayım sürecindeki teknolojik dönüşümdür. Bu seçimde ilk kez biyometrik seçmen doğrulaması, optik pusula tarayıcıları ve elektronik sonuç aktarımı kullanılacak. Ancak Merkez Seçim Komisyonu, 11 Eylül’deki deneme seçimlerinde bazı merkezlerin test pusulalarının zamanında ulaştırılamaması nedeniyle açılamadığını da duyurdu. Bu aksaklık seçimlerin başarısız olacağını göstermez, hazırlık ve lojistiğin önemini gösterir. Teknolojinin güven üretmesi, bağımsız gözlem, açık prosedürler ve anlaşılır itiraz yollarıyla desteklenmesine bağlıdır.

Kampanyanın dili de bu güvenin bir parçasıdır. Merkez Seçim Komisyonu, resmî kampanya başlamadan önce nefret söylemi yasağını hatırlattı ve ihlaller karşısında yaptırım uygulama yetkisini vurguladı. Bu uyarının önemi, siyasi rekabetin sınırlarını çizmesinde yatıyor. Rakibin programını eleştirmek demokratik tartışmayı besler ve bir topluluğun varlığını veya aidiyetini sorunlaştırmak ise seçimden sonra da sürecek bir güvensizlik üretir. Ortak ülkeye bağlılık iddiası, karşıt görüşteki vatandaşın güvenliğini ve siyasal katılımını koruma sorumluluğunu da içermelidir. Bu sorumluluk, seçim kazanıldığında başlayacak bir yükümlülük olarak ertelenemez.

Seçim güvenliği tartışılırken programların niteliği de göz ardı edilmemeli. BIRN Bosna-Hersek’in yayın organı Detektor’un 16 Eylül tarihli araştırması partilerin eğitim vaatlerini incelemiş. Görüştüğü uzmanlar eğitimin kampanyalarda yeterince öncelik kazanmadığını vurguluyor. Araştırmada dijitalleşme, fırsat eşitliği ve istihdamla bağlantı gibi vaatler bulunmasına rağmen, uygulama iradesi sorgulanıyor. Bence bu, seçimleri değerlendirmek için güçlü bir başlangıç noktasıdır. Çocuğun eğitimine ilişkin somut bir politika ortaya koyamayan siyaset, ülkenin geleceğini hangi içerikle savunabilir? Eğitim bütçesi ve öğretmenlerin çalışma koşulları, devletin geleceği tartışmasının merkezinde yer alması gereken konulardan biridir. Detektor

Göç ve diaspora boyutu da aynı nedenle önemlidir. Merkez Seçim Komisyonu’nun 30 Temmuz tarihli kararında, ülke dışından oy kullanacak seçmenler için oluşturulan listeye 48.074 kişinin alınacağı açıklandı. Bu sayı diasporanın toplam büyüklüğünü veya sandığa katılımını göstermiyor; belirli bir kayıt sürecinin sonucunu gösteriyor. Zira Bosna-Hersek diasporası neredeyse ülke nüfusu kadar büyük. Dolayısıyla buradan doğrudan ilgisizlik ya da güçlü bir seferberlik sonucu çıkarmak doğru olmaz. Asıl soru, ülke dışında yaşayan vatandaşların Bosna-Hersek’le kurduğu ilişkinin siyasal kurumlar tarafından nasıl karşılandığıdır.

Diasporayı yalnızca para gönderen, yazın memleketine gelen veya seçim döneminde hatırlanan bir topluluk olarak görmek yetersizdir. Ulusötesi bağlar, ekonomik kaynakların yanı sıra mesleki bilgi, toplumsal deneyim ve farklı yönetim beklentileri de taşıyabilir. Bununla birlikte, yurt dışında yaşamak kimseyi otomatik olarak daha demokratik yapmaz. Diaspora içinde de farklı siyasi eğilimler vardır. İhtiyaç duyulan, bu çeşitliliği kabul eden ve katılımı seçim gününe sıkıştırmayan bir ilişkidir. Ülkesinden ayrılmış bir vatandaşın aidiyeti ile ülkede kalan vatandaşın gündelik beklentileri arasında karşıtlık kurmak, ortak geleceği daraltır.

Bu nedenle seçim sonrasında göçü azaltma vaatlerini değerlendirirken yalnızca yeni istihdam sayılarına bakmamak gerekir. İşe erişimin adil olup olmadığı, mesleki ilerlemenin parti bağlantısına ihtiyaç duyup duymadığı ve kamusal hizmetlerin öngörülebilirliği de sorgulanmalıdır. İnsanların başka ülkelerde hayat kurma kararını yalnızca ücret farkına indirgemek, siyasal güven boyutunu göz ardı eder. Benim önerim, partilerin gençlerin ülkede kalmasına ilişkin hedeflerini ölçülebilir göstergelerle açıklaması ve bunları düzenli olarak kamuoyuna sunmasıdır. Böylece göç, seçim konuşmalarında üzüntüyle anılan bir başlık olmaktan çıkarak denetlenebilir bir politika alanına dönüşebilir.

Avrupa Birliği perspektifi ve Türkiye’nin yaklaşımı da bu somut ölçütler üzerinden değerlendirilmelidir. Avrupa kurumları, Bosna-Hersek’te demokratik standartları yalnızca kriz dönemlerinde hatırlanan taleplere dönüştürmemelidir. Türkiye açısından ise tarihsel yakınlığın en güçlü karşılığı, ülkenin bütünlüğüyle birlikte kurumlarının kapasitesini ve toplumsal çoğulculuğunu desteklemek olacaktır. Eğitim, yerel kalkınma ve ekonomik işbirliği farklı toplulukların ortak devletten yarar gördüğü alanları genişletebilir. Bosna-Hersek’le kurduğumuz ilişkinin kişilere ve seçim sonuçlarına aşırı bağımlı hale gelmemesi, uzun vadeli dostluğun da gereğidir.

4 Ekim akşamı elbette oy oranlarını ve kazanan isimleri konuşacağız. Benim asıl bakacağım şey, ortaya çıkan tablonun nasıl bir yönetim sorumluluğuna dönüştürüleceği olacak. Koalisyon görüşmeleri kamuoyuna açık hedefler üretecek mi? Seçim güvenliği için kurulan mekanizmalar sonuçlara duyulan güveni artıracak mı? Eğitim, göç ve kamusal hizmetler yeniden tali gündemlere mi itilecek? Bosna-Hersek’in geleceğini temsil etme iddiası, bu sorulara verilecek yanıtlarla sınanmalı. Devletin devamlılığı, vatandaşlarının o devlet içinde adil ve onurlu bir hayat kurabileceklerine inanmasıyla güçlenir.

Bildiri Çağrısı | Alija Izetbegoviç’in Hayatı, Düşüncesi ve Mirası Uluslararası Konferansı

0

Bildiri özeti gönderimi için son başvuru tarihi 30 Eylül 2026’ya uzatıldı.

Alija Izetbegović’in hayatı, siyasi düşüncesi, entelektüel mirası ve Bosna-Hersek’in yakın tarihindeki rolünü farklı disiplinler üzerinden ele alacak “International Conference on the Personality, Life and Contributions of Alija Izetbegoviç”, 12–13 Aralık 2026 tarihlerinde çevrim içi olarak gerçekleştirilecek.

Institute of Objective Studies, Alija Izetbegović Foundation, International Islamic University Malaysia, Universitas Ibn Khaldun ve Ibn Haldun University iş birliğiyle düzenlenecek konferans; siyaset bilimi, uluslararası ilişkiler, tarih, sosyoloji, felsefe, İslam düşüncesi ve ilgili alanlarda çalışan akademisyenleri, araştırmacıları ve lisansüstü öğrencileri bildiri sunmaya davet ediyor.

Konferans Temaları

Konferans kapsamında Alija Izetbegoviç’in hayatı ve düşünsel mirasının yanı sıra Bosna-Hersek’in bağımsızlık süreci, savaş yılları, siyasal etik, uluslararası ilişkiler, İslam düşüncesi ve moderniteye ilişkin yaklaşımları ele alınacak.

Başlıca temalar arasında:

  • Alija Izetbegoviç’in çocukluğu, eğitimi ve düşünsel gelişimi,
  • Bir düşünür ve devlet adamı olarak Izetbegović,
  • Bosna-Hersek’in egemenliği ve bağımsızlığına ilişkin yaklaşımı,
  • Savaş döneminde entelektüel, ahlaki ve siyasi duruşu,
  • Siyaset ve uluslararası ilişkilerde ahlak ve etik anlayışı,
  • Küresel ölçekte Alija Izetbegoviç’in düşünsel ve siyasi mirası,
  • İnanç, akıl ve modernite arasındaki ilişkiye dair görüşleri,
  • Müslüman toplumlarda birlik, dayanışma ve mezhepsel ayrışmaya yönelik yaklaşımı

yer alıyor.

Konferans, Izetbegović’in düşüncelerinin yalnızca tarihsel bağlamda değil, kimlik, aidiyet, devlet, toplum, din, modernite, uluslararası siyaset ve çağdaş Müslüman toplumların karşı karşıya olduğu meseleler çerçevesinde yeniden değerlendirilmesine yönelik çalışmalara da açık.

Bildiri Gönderimi

Konferansa katılmak isteyen araştırmacıların, bildiri özetlerini 300–1000 kelime aralığında İngilizce olarak hazırlamaları gerekiyor.

Bildiri özeti için son başvuru tarihi 30 Eylül 2026’ya uzatılmıştır.

Özetlerin Word ve PDF formatında gönderilmesi bekleniyor.

Önemli Tarihler

Bildiri Özeti Son Başvuru: 30 Eylül 2026
Kabul Bildirimi: 10 Ekim 2026
Tam Metin Son Teslim: 15 Kasım 2026
Konferans: 12–13 Aralık 2026
Konferans Formatı: Çevrim içi
Katılım/Kayıt: Ücretsiz

Tam metin bildirilerin 3000–7000 kelime arasında hazırlanması gerekiyor.

Başvuru ve İletişim İçin Tıklayınız

Bildiri gönderimi ve konferans hakkında ayrıntılı bilgi için:

Institute of Objective Studies
E-posta: [email protected]
E-posta: [email protected]

Akademisyenler, araştırmacılar ve lisansüstü öğrenciler, Alija Izetbegović’in siyasi ve entelektüel mirasını farklı disiplinlerden ele alan özgün çalışmalarıyla konferansa katkı sunmaya davet ediliyor.

Son başvuru: 30 Eylül 2026.

Avrupa Birliği Türkiye Gümrük Birliği Anlaşması: Kamu Alımları ve Hizmet Sektörü

Bilindiği üzere Türkiye 1.Ocak.1996 tarihinden bu yana 1/95 sayılı karar çerçevesinde AB ile Gümrük Birliği kapsamında bulunmaktadır. GB’liğinin en önemli özelliği kapsamda yer alan üye ve tabi ülke mallarının AB sınırları içerisinde serbest dolaşımı ve Ortak Gümrük Tarifesi uygulamasıdır. GB kapsamında malların basitleştirilmiş gümrük prosedürüne tabi tutulması, kamu ve hizmet alımlarının serbest rekabet kuralları çerçevesinde basitleştirilmesi ve kolaylaştırılması hedeflenmektedir. Türkiye’nin tabi olduğu konum çerçevesinde, 0-24 fasıllarda yer alan tarım ürünleri ile kamu ihale ve hizmet alımları da kapsam dışındadır.

1/95 sayılı GB Anlaşması’nın yenilenmesine yönelik girişimlerimiz, özellikle Kamu Alımları ve Hizmet Sektörü Anlaşması’nın da kapsama dahil edilmesi amaçlı yaklaşımımıza yönelik müzakere ve girişimlerimiz halen devam etmektedir.

AB Genişleme Komisyonu‘nun 2030 yılına dek Balkan ülkelerinin büyük bir kısmının tam üyeliğe alınması yönündeki kararı, AB-Türkiye arasındaki Gümrük Birliği anlaşmasının her iki tarafın menfaatine yeniden gözden geçirilmesi ve yenilenmesi açısından daha büyük önem ve ehemmiyet taşımaktadır.

Bir yandan bu süreç devam ederken, Avrupa Komisyonu kamu alımlarını basitleştirmek ve “Avrupalılaştırmak” amacıyla, üç direktif, 26 sektörel yasa, beş ayrı teşvik yaklaşımını içeren, toplamda 900 sayfalık yönetmelik ile yürütülmektedir. Tüm bu düzenlemeler bugünkü AB kamu ihale ve alımlarını yönlendiren hukuki metni oluşturmaktadır. 9 Eylül Çarşamba günü Avrupa Komisyonu, bir ölçüde karmaşık gibi görünen mevzuatı basitleştirmek için yeni bir kamu ihale ve alım yasası önerisinde bulundu ve Komiserler Kurulu da bu yeni öneriyi oybirliğiyle onayladı.

Yeni kamu ihale metnini hazırlayan Komisyon İcra Başkan Yardımcısı Stéphane Séjourné’nin hazırladığı teklife ilişkin Komisyon’a yaptığı açıklamalardan,

Bu yeni düzenlemenin;

  •  “radikal basitleştirme eylemi” olarak isimlendirilebileceği,
  • Oluşturulacak yeni Kamu İhale kurallarının bu reformunun sonunda, üye ülkelere ayrı ayrı adapte edilmeden kolaylıkla uygulanabileceği,
  • Homojen ve ortak tek bir metin olarak ortaya çıkacağı,
  • Bu yeni yönetmeliğin, her üye ülke tarafından kolaylıkla uygulanabilir nitelikte olduğu,
  • Yeni yönetmelik teklifinin önce Avrupa Parlamentosu takiben de Üye Devletleri temsil eden Avrupa Birliği Konseyi’ne sevk edileceği,
  • Yeni teklifin gerek Avrupa Merkez Bankası’nın gerek bazı üye ülkelerin bu konudaki bazı önerilerini de kapsadığı,

anlaşılmaktadır.

AB’nin her yıl kamu ihale alımları yaklaşık 2,6 trilyon avroya ulaşmaktadır. Bu değer AB GSMH’nin yaklaşık %15’ini oluşturmaktadır. AB’nin Avrupa sınırları dışına yönelik kamu ihale tutarı ise, 600 milyar avro seviyesine ulaşmaktadır.

Yeni yönetmeliği hazırlayan Stéphane Séjourné’nin açıklamalarından ayrıca;

  • Kamu almalarının Avrupa’nın sosyal, çevresel, endüstriyel ve teknolojik egemenliği açısından kendine özgü kamu politikası hedeflerine ulaşabilmeyi amaçladığı,
  • AB ekonomisi için “stratejik bir hareket kaldıracı” olarak değerlendirilmesi gerektiği,
  • Benzer yaklaşımı ABD, Hindistan ve Çin’in de kullandığı, ekonomiyi güçlendirmeye yönelik yeni bir tarz olarak değerlendirildiği,
  • Sunulan bu yeni teklif kapsamında süreçlerin basitleştirilmesi paralelinde, “fiyat kriteri” hakimiyetinin sona erdirilmesinin amaçlandığı,
  • Özellikle Çin ürünlerinin AB içerisindeki ağırlığının azaltılmasının amaçlandığı,

anlaşılmaktadır.

Diğer taraftan, sunulan yeni Kamu İhale ilanlarının en az %30 oranında niteliksel kriteri, hatta “emek yoğun” ihalelerde ise, toplam değerin neredeyse %50’sine yönelik yeni bir yerli kriter yaklaşımı öngörüldüğü,

Bu kapsamda;

  • Kamu ihale tarafı, karbonsuz ulaşım, enerjide kısa ve sosyal düzenlemeleri tercih ederek, kapsayıcılığı, daha yüksek düzeyde eğitim, güvenlik ve dayanıklılık (siber risk, yabancı müdahale tehdidi, bir ülkenin tedarikçisine aşırı bağımlılık) gibi kriterleri destekleyerek çevresel beklentileri de kapsam dahilinde tutabileceği,
  • Bu suretle ihale tarafı “fiyata odaklanmak” yerine daha yüksek seviyede kalite kriterleri tayin etme serbestisine sahip olabileceği,
  • Hem uluslararası rekabet kurallarına hem de rekabet kurallarına dayalı hukuksal zeminin güçlendirilmiş olacağı,

İleri sürülmektedir.  

Daha öncesinde, AB tarafından yasallaşmış bulunan, özellikle “Made in Europe” (Avrupa Üretimi) kavramı ile vurgulanan “Endüstriyel Hızlandırıcı Yasa” ile de uyumlu olacak yeni bir düzenleme sunulacağı, düzenlemede kaliteye yönelik niteliksel kriterler sayesinde Avrupa tercihinin ön plana çıkması, süreç içerisinde bu yaklaşımın zorunlu hale gelmesinin de beklendiği anlaşılmaktadır.

Bu yeni yaklaşımla, özellikle yerel yönetimlerin maliyet faktörü açısından Çin tekliflerini öncelikleme yaklaşımlarını bertaraf edebilecek nitelikte olduğunun altı çizilmektedir. Bu suretle yerel yönetimlerin daha düşük maliyetli Çin tercihlerinin de önüne geçilmiş olacağı vurgulanmakta, Avrupa tercihi ön plana çıkarılarak, kamu ihalelerini öncelikle AB tedarikçilerine açan yeni bir konsept olarak değerlendirilmektedir.

Ayrıca, mütekabiliyet esası üzerinde de önemle durularak bir ülkenin kamu ihalesinden dışlanmasının ancak karşılıklılık ilkesi doğrultusunda mümkün olabileceğine, atıfta bulunularak, bir ölçüde Çin tamamen dışlanmamaktadır.

Öte yandan, önerilen yeni teklifte endüstriyel kolaylaştırıcı yaklaşım çerçevesinde bazı sektörlere yönelik münferit metinler de yer almaktadır. Ör. Taşıtlar için kamu fonları, vergi avantajları gibi kolaylıklardan faydalanılabilmesi için; 27 Üye Devletin oluşturduğu minimum Avrupa standart içeriği ortalamasına sahip olunması önerilmektedir. Aynı zamanda kamu ihale sözleşmelerinde çimento, çelik veya yeşil teknolojiler (güneş, batarya, rüzgâr türbinleri, ısı pompaları, nükleer vb.) üzerinde benzer ilkeler öngörülmekte, Bulut ve Yapay Zekâ Geliştirme Yasası kapsamında bulut ve yapay zekânın geliştirilmesine ilişkin taslak yönetmelik ile geçtiğimiz mayıs ayında kabul edilen “kritik ilaçlar” düzenlemesi kapsamında yer alan ilkelerin yanı sıra “Avrupa Üretimi” kriterlerinin de kapsamda yer alması öngörülmektedir.

Sunulan yeni metin düşük maliyetli alım veya hizmetten çok objektif kriterlerin kullanılmasıyla artan ayrıcalık risklerini de bünyesinde ihtiva edeceği değerlendirilmektedir. Her ne kadar Komisyon rekabet ve şeffaflık yoluyla kendini korumayı arzu ediyor ise de, oluşturulacak Ortak Kamu İhale Platformu’nun ulusal ihale platformlarının otomatik olarak bağlanabileceği bir “Avrupa Platformu”na dönüştürülmesinin amaçlandığı görülmektedir.

AB bünyesindeki Şirketler ise, sadece bir kez kaydolup, oluşturulacak formlar üzerinden ihalelere katılım sağlayabilecek, böylece diğer ülkelerin piyasalarını daha kolay tanıma ve erişme imkanına da sahip olabilecekler.

Bu, yeni yaklaşımın ihale çağrılarına yönelik katılımcı sayısının azaldığı dönemde önemli bir yenilik olarak değerlendirilmekte, farklı dil engelinin de ortadan kalkması beklenmektedir. Yeni düzenleme ile oluşturulacak ortak platformun, düzenlemenin kabulünden en erken 2030’da yürürlüğe gireceği belirtilirken, düzenlemede önemli ölçüde Fransız etkisi hissedildiği görüşüne de yer verilmektedir.

Esas olarak, yeni kamu ihale reformuyla; AB içerisinde Çin ürünlerini öncelikleyen “fiyat kriteri” hakimiyetine son verilmesi yanı sıra, AB bünyesindeki yıllık 2.6 Trilyon avro tutarındaki bütçenin büyük bir kısmının yine AB içerisinde kalmasının amaçladığı anlaşılmaktadır.

Eğer imkân bulunabilirse, AB-Türkiye arasında mevcut GB Anlaşması yenilenerek, hizmetler sektörü ve kamu alımları da kapsama dahil edilebilirse, bu gelişme hem Türkiye hem AB açısından, iki taraflı ciddi bir ekonomik bütünleşmenin yanı sıra güçlü olduğumuz müteahhitlik, savunma sanayii ve hizmet sektörlerinde yeni iş birliği imkânlarını da beraberinde getirebilecek niteliktedir.

Ömer Faruk DOĞAN

Yapay Zekanın Gelişim Hızını Kontrol Etmeliyiz

Yapay Zekanın Gelişim Hızını Kontrol Etmeliyiz başlıklı bu yazı Anthropic CEO’su Dario Amodei tarafından İngilizce olarak ‘‘We Must Pace the Frontier” başlığıyla yayınlanmıştır.

Eylül 2026

Son on iki yıldır yapay zeka alanında çalışıyorum; çünkü bu teknolojinin insan yaşamının kalitesini köklü biçimde yükseltebileceğine inanıyorum. Yapay zekanın sağlayabileceği olağanüstü faydalar hakkında daha önce birçok kez yazdım. Önümüzdeki 5–10 yıl içerisinde başlıca hastalıkların büyük bölümünün tedavi edilebilir hale gelebileceğine, ekonomik büyümenin önemli ölçüde hızlanabileceğine, bolluk ve bireysel güçlenmenin arttığı bir dünyanın ortaya çıkabileceğine ve demokrasi ile özgürlük açısından yeni bir dönemin başlayabileceğine inanıyorum.

Bu meselenin aciliyetini kişisel olarak da hissediyorum. Babam, ölümünden yalnızca birkaç yıl sonra tedavisi bulunan bir hastalık nedeniyle hayatını kaybetti. Ben ise elli yıl önce tedavi edilmesi mümkün olmayacak erken evre bir kanseri atlattım. Dikkatli ve sorumlu biçimde kullanıldığı takdirde yapay zeka, insanlığı ileri taşıyan uzun teknolojik mucizeler zincirinin en yeni halkası olabilir.

Ancak kendisinden önce gelen birçok teknoloji gibi yapay zeka da riskler barındırıyor. Üstelik son derece güçlü bir teknoloji olduğu için bu riskler oldukça ciddi. Bunlar arasında yapay zeka sistemleri üzerindeki kontrolün kaybedilmesi, yapay zekanın siber saldırılar veya biyoterörizm amacıyla kötüye kullanılması ve ciddi ekonomik bozulmalar bulunuyor. Ticari teşviklerin körüklediği bir “dibe doğru yarış”, bu riskleri daha da ağırlaştırabilir.

Anthropic’in kuruluşundan bu yana kurucu ortaklarım ve çalışanlarımızla birlikte sürekli olarak bu risk-fayda ikilemiyle uğraştık. Teknolojiyi geliştirmemek, insanlığı onun sağlayacağı faydalardan mahrum bırakabilir veya yapay zekanın otoriter güçlerin eline geçmesine yol açabilir. Buna karşılık teknolojiyi aşırı hızlı geliştirmek de sorumsuzluktur.

Bu nedenle bir orta yol izlemeye çalıştık: Yapay zekayı dikkatli biçimde geliştirirken ticari olarak başarılı olmanın mümkün olduğunu göstermek ve güvenliği, yapay zeka şirketlerinin birbirleriyle rekabet ettiği alanlardan biri haline getirmek. Başka bir ifadeyle, “dibe doğru yarış” yerine “zirveye doğru yarış” yaratmak.

Faaliyetlerimizin önemli bir bölümünü yapay zeka risklerini araştırmaya, bu riskleri azaltmaya ve kamuoyunu bilgilendirmeye ayırdık. Aynı zamanda, zaman zaman abartı yapmakla, “felaket tellallığıyla” veya düzenleyici sistemi kendi lehimize kullanmaya çalışmakla suçlansak bile, dikkatle tasarlanmış yapay zeka düzenlemelerini savunduk. Hız yerine ihtiyatı, kar yerine sağduyuyu öncelemeye çalıştık.

Ancak son birkaç ay içerisinde, risklerin tam anlamıyla ele alınabilmesi için bundan da daha ihtiyatlı davranılması gerektiğine ikna oldum. Yalnızca risklerin önlenmesine yatırım yapmak yeterli değil; yapay zeka yeteneklerinin gelişme hızını da, güvenlik çalışmalarının bu gelişime yetişebileceği şekilde ayarlamamız gerekiyor.

Yapay zeka modellerinin yeteneklerini geliştirme hızımızı yavaşlatmalıyız. İlerleme yine son derece hızlı görünecektir; ancak kazandığımız zamanı akıllıca kullanmamız gerekir.

Beni bu sonuca götüren iki temel gelişme var.

İki Temel Endişe

İlk endişem, yaklaşık olarak bu yazdan itibaren yapay zekadaki ilerlemenin dramatik biçimde hızlanmış olmasıdır. Bunun temel nedeni, yapay zekanın bir sonraki nesil yapay zeka sistemlerini geliştirme konusunda giderek daha yetenekli hale gelmesidir.

Bu dinamik özyinelemeli kendini geliştirme (recursive self-improvement – RSI) olarak adlandırılıyor ve Anthropic de dahil olmak üzere sektör genelinde ortaya çıkmaya başlıyor.

Kontrolsüz bırakıldığı takdirde bu süreç, söz konusu sistemleri anlama ve kontrol etme kapasitemizi aşabilir. Bu nedenle son derece dikkatli biçimde ilerletilmeli, hatta gerekli güvenlik koşulları sağlanamıyorsa hiç ilerletilmemelidir.

İkinci endişem ise OpenAI–Hugging Face olayıdır (OAI-HF).

Bu olayda bir yapay zeka ajanları sürüsü, adeta fanatik biçimde birbirine bağlı bir kolektif gibi davranmıştır. Ajanlar kendilerinden saldırmaları istenmeyen ve asıl görevleriyle ilgisi bulunmayan hedeflere siber saldırılar gerçekleştirmiş, grubun başarısı uğruna kendilerini feda etmiş ve performanslarını değerlendirmekle görevli “grader” sistemini hacklemeye çalışmıştır.

Kimsenin zarar görmemesi ve ekonomik kaybın sınırlı kalması nedeniyle bu olayı önemsiz görmek kolaydır. Ancak bana göre benzer düzeyde uyumsuzluğa sahip fakat daha gelişmiş yeteneklerle donatılmış bir ajan sürüsü, felaket boyutunda zarara yol açabilirdi.

Yapay zeka yeteneklerinin mevcut gelişme hızını dikkate aldığımda, 6–12 ay içerisinde böyle bir sistemin kalıcı bir botnet aracılığıyla internetin çok büyük bir bölümünü ele geçirebilecek kapasiteye ulaşmasından endişe ediyorum. Böyle bir senaryo yüz milyarlarca dolarlık zarara neden olabilir. Gerekli güvenlik önlemleri oluşturulmadan yapay zeka daha da güçlenirse, ortaya çıkabilecek zararın ölçeği de büyümeye devam edecektir.

OAI-HF olayını yalnızca tek bir şirketin başarısızlığı olarak değerlendirmek de kolaydır. Ancak bunun hata olacağına inanıyorum. Daha düşük şiddette olsa da benzer olaylar Anthropic dahil sektörün farklı yerlerinde yaşandı. Bana göre her öncü yapay zeka şirketi, OAI-HF olayı kendi bünyesinde gerçekleşmiş gibi hareket etmek zorundadır.

Üç Aşamalı Plan: Yapay Zekanın Gelişim Hızını Kontrol Etmek

Bu nedenle en gelişmiş yapay zeka sistemlerinin ilerleme hızını kontrol altında tutmayı amaçlayan üç aşamalı bir plan öneriyorum.

Buradaki amaç, yapay zekanın sağlayacağı faydalardan vazgeçmeden ve önemli jeopolitik ikilemleri göz ardı etmeden, teknolojiyi güvenliğini sağlayabileceğimiz dengeli bir hızda geliştirmektir.

“Hızı ayarlamak” (pacing), model eğitimini veya teknolojik ilerlemeyi durdurmak anlamına gelmiyor. Bunun yerine şirketlerin modellerini uyumlu ve güvenli hale getirmek için yeterli zamana sahip olmasını ve bu güvenlik koşullarının bağımsız üçüncü taraflar tarafından doğrulanmasını ifade ediyor.

Önerdiğim üç aşama şunlardır:

1. Yerleşik Bağımsız Değerlendiriciler (Embedded Evaluators):
Her öncü yapay zeka şirketi, METR gibi bağımsız üçüncü taraf değerlendirme ekiplerine sürekli ve çalışanlara benzer düzeyde erişim sağlamalıdır. Bu ekipler şirketlerin güvenlik uygulamalarına ve taahhütlerine uyup uymadığını doğrulamalı, olayları raporlamalı ve yalnızca tamamlanmış modelleri değil, eğitim süreçlerini ve altyapılarını da değerlendirmelidir.

Anthropic bu uygulamayı tek taraflı olarak hayata geçirme taahhüdünde bulunmaktadır ve diğer öncü şirketlerin de aynı standardı benimsemesini hükümetlerin zorunlu kılmasını önermektedir.

2. Demokratik Koordinasyon:
Demokratik ülkelerde faaliyet gösteren öncü yapay zeka şirketleri ortak güvenlik standartları belirlemeli ve kontrolsüz yapay zeka ilerlemesinin hızına ilişkin ortak sınırlar üzerinde koordinasyon sağlamalıdır. Bunun bazı biçimleri hukuki açıdan karmaşık olabileceğinden devlet desteği gerekecektir.

3. Küresel Koordinasyon:
ABD ve diğer demokratik devletler, uyumun doğrulanmasındaki güçlükleri göz ardı etmeden, mümkün olduğu ölçüde otoriter devletlerle de koordinasyon kurmaya çalışmalıdır.

Neden Yavaşlamalıyız?

Yapay zekanın duraklatılması veya yavaşlatılması fikri 2023’ten bu yana tartışılıyor. Bana göre o dönemde bu fikir pek anlamlı değildi.

Temel soru şuydu: Kazandığınız ek zamanla ne yapacaksınız?

O dönemin yapay zeka modelleri dünyada tutarlı biçimde hareket eden ajanlar olarak çalışabilecek güçte değildi. Önemli düzeyde aldatma, manipülasyon, hile veya siber saldırı gerçekleştirme kapasitesine de sahip değillerdi.

Dolayısıyla onların uyum sorunlarını incelemek için gelişimi yavaşlatmak, biraz insan psikolojisini bakteriler üzerinde deney yaparak anlamaya çalışmaya benziyordu.

Bugün ise tablo tamamen farklı.

Mevcut modeller hem yapay zekayı nasıl daha iyi geliştirebileceğimiz hem de yanlış geliştirildiğinde nelerin ters gidebileceği konusunda neredeyse sınırsız bir araştırma alanı sunuyor.

Modeller kritik yetenek seviyelerine ulaşmadan önce gelişimi yavaşlatmak bize yalnızca bir veya iki yıl kazandırsa ve bu zamanı uyum çalışmalarını geliştirmek için kullansak bile, ciddi bir şeylerin ters gitme riskini önemli ölçüde azaltabileceğimize inanıyorum.

Koordineli bir hız kontrolü stratejisi, öncü yapay zeka geliştiricilerine ticari avantajlarından veya ABD’nin yapay zeka alanındaki liderliğinden vazgeçmeden bu kritik çalışmaları yürütmeleri için zaman sağlayabilir.

Daha genel anlamda toplumun bu teknolojinin nasıl kullanılacağı konusunda söz sahibi olması gerekir. En gelişmiş yapay zeka sistemlerinin ilerleme hızının kontrol altına alınması, gerekli kamusal tartışmalar için de daha fazla zaman sağlayacaktır.

Kazanılan Zaman Nerede Kullanılmalı?

Operasyonel Mükemmellik

Bugünün yapay zeka modellerini eğitmek ve kullanıma sunmak devasa bir operasyonel süreçtir. Binlerce insanı, milyonlarca çipi ve teknoloji tarihinin en karmaşık altyapılarından bazılarını içerir.

Sorunların önemli bir bölümü teorik bilgi eksikliğinden değil, uygulamadaki hatalardan kaynaklanmaktadır.

Örneğin yakın zamanda raporladığımız bazı uyum olaylarının, hatalı pekiştirmeli öğrenme ortamlarının yeterince iyi filtrelenmemesinden kaynaklandığına ilişkin bulgularımız bulunuyor.

İzleme, sandbox sistemleri, eğitim ortamlarının güvenliği ve veri kalitesi gibi alanlar son derece karmaşıktır. Dünyanın en yetkin ekiplerinden bazılarına sahip olsak bile aynı anda yapılması gereken çok fazla şey bulunmaktadır.

Daha ölçülü bir ilerleme temposu, operasyonel mükemmelliğin önemli ölçüde geliştirilmesini sağlayabilir.

Uyum — Alignment

Yapay zeka modellerinin güvenli, etik, kurallara uygun ve gerçekten faydalı davranmasını sağlamayı amaçlayan uyum (alignment) konusunda önemli ilerlemeler kaydettik.

Ancak modellerin yetenekleri arttıkça uyum eğitimimizin de aynı hızda gelişmesini sağlamamız gerekiyor.

Nadir ve beklenmedik istenmeyen davranış örnekleri hala ortaya çıkabiliyor. Kontrollü ilerlemenin sağlayacağı ek zaman, araştırmacıların bu davranışların nedenlerini daha iyi anlamasına ve bunları önleyecek yöntemler geliştirmesine yardımcı olacaktır.

Yorumlanabilirlik — Interpretability

Yorumlanabilirlik, yani yapay zeka modellerinin içinde neler gerçekleştiğini anlamaya çalışan bilimsel alan, son yıllarda büyük ilerleme kaydetti.

Bu yöntemler bir anlamda yapay zekanın “beynine” uygulanan bir fMRI taraması gibi düşünülebilir. Belirli bir davranışın arkasındaki nedenleri görmemize yardımcı olabilir.

Ancak bu yöntemler her zaman açık ve güvenilir sonuçlar vermiyor. Kaydedilen tüm ilerlemeye rağmen modellerin içinde gerçekleşen süreçlerin hala yalnızca çok küçük bir bölümünü anlayabiliyoruz.

Önümüzdeki 1–2 yıllık yoğun bir çalışma bu alanda önemli ilerlemeler sağlayabilir.

Test ve Değerlendirme

Yapay zeka modellerinin yetenekleri arttıkça onları test etmek de zorlaşıyor.

Daha zeki modeller testleri yanıltma konusunda daha yetenekli olabilir. Dolayısıyla ciddi sorunlara sahip oldukları halde güvenli ve uyumluymuş gibi görünebilirler.

Daha geniş ve yaratıcı değerlendirme sistemlerinin geliştirilmesi ve bunların yorumlanabilirlik analizleriyle çapraz kontrol edilmesi büyük önem taşımaktadır.

Yerleşik Bağımsız Değerlendiriciler

Üç aşamalı planın ilk adımı, Anthropic’in tek taraflı olarak uygulamayı taahhüt ettiği yerleşik bağımsız değerlendiriciler sistemidir.

İlk bakışta bu küçük veya bürokratik bir adım gibi görünebilir. Ancak çoğu zaman sıkıcı veya prosedürel görünen mekanizmalar en kritik olanlardır.

Yerleşik değerlendiricilerin üç temel avantajı vardır:

Doğrulanabilirlik: Şirketlerin kamuoyuna açıkladıkları eğitim, dağıtım ve güvenlik uygulamalarını gerçekten yerine getirip getirmediğini ayrıntılı biçimde kontrol edebilirler.

Şeffaflık: Kamuoyunun şirketlerin içerisinde neler yaşandığını bilme hakkı vardır. Anthropic uzun süredir şeffaflığı destekliyor; ancak hangi bilgilerin yayımlanacağına sonuçta yine şirket karar veriyor. Bağımsız değerlendiriciler bu dinamiği değiştirebilir.

İkinci görüş: Ticari teşviklerden bağımsız bir değerlendirme mekanizması oluşturulur. Dışarıdan gelen uzmanların şirket çalışanlarının fark etmediği riskleri tespit etmesi dahi önemli güvenlik kazanımları sağlayabilir.

Anthropic’in planına göre bu ekipler şirket ofislerinde fiziksel çalışma alanına, giriş kartlarına ve şirket bilgisayarlarına sahip olacak; şirket içindeki risk ekiplerine büyük ölçüde benzer çalışma alanlarına, araçlara ve izinlere erişebilecektir.

Daha da önemlisi, değerlendirme ekipleri tespit ettikleri riskler ve olaylar hakkında Anthropic’in editoryal kontrolü olmaksızın kamuoyuna açıklama yapma hakkına sahip olacaktır.

Demokrasiler İçerisinde Kontrollü İlerleme

ABD’deki kritik sayıda öncü yapay zeka şirketinde bağımsız değerlendirme mekanizmalarının kurulmasıyla birlikte doğrulanabilir bir gelişim hızı kontrolü mümkün hale gelecektir.

En etkili yöntem, tüm ABD merkezli öncü yapay zeka şirketlerini kapsayan düzenlemelerdir. Böylece gönüllü olarak katılmak istemeyen şirketler de ortak güvenlik standartlarının kapsamına alınabilir.

Olası bir sistem “kontrol noktaları” (checkpoints) üzerine kurulabilir.

Örneğin:

Bir model X düzeyinde bir yeteneğe ulaştığında, Y ve Z güvenlik koşullarını karşıladığının bağımsız biçimde doğrulanması zorunlu hale gelebilir.

Örneğin X, “modelin yaygın sandbox güvenlik yöntemlerinin çoğunu aşabilecek kapasiteye ulaşması” olabilir.

Bu durumda modelin çok sayıda bilgisayarı ele geçirmeye çalışmayacağına ilişkin güçlü kanıtlar ortaya konmadan bir sonraki yetenek seviyesine geçilmemelidir.

Çin Faktörü ve Jeopolitik Rekabet

Demokratik ülkelerde en gelişmiş yapay zeka sistemlerinin ilerleme hızının sınırlandırılması, ABD merkezli şirketlerin Çin’deki yapay zeka projeleri karşısındaki teknolojik üstünlüğüyle doğrudan bağlantılıdır.

Eğer ABD şirketleri bu teknolojik farktan daha fazla yavaşlarsa, Çin bağlantılı projeler öne geçebilir ve bu durum ciddi bir ulusal güvenlik riski yaratabilir.

Bu nedenle demokratik ülkelerin kontrollü biçimde ilerleyebilmesi için teknolojik avantajlarını korumaları gerekmektedir.

Bunun için üç temel önlem önerilmektedir:

  1. Çin’e güçlü yapay zeka çipleri ve yarı iletken üretim ekipmanları satılmamalı; çip kaçakçılığı ve Çin dışındaki veri merkezlerine uzaktan erişim engellenmelidir.
  2. Otoriter ülkelerdeki şirketlerin öncü modelleri izinsiz biçimde distillation yöntemleriyle kopyalamasına karşı önlemler alınmalıdır.
  3. Yapay zeka şirketlerinin güvenliği güçlendirilmeli ve model ağırlıklarının çalınması engellenmelidir.

Bu önlemlerin etkili biçimde uygulanması durumunda Çin’in ilerlemesinin yavaşlatılabileceği ve önümüzdeki 3–5 yıl içerisinde ABD’nin teknolojik avantajının genişletilebileceği öne sürülmektedir.

Bu avantaj, demokratik ülkelerin yapay zeka güvenliği için ihtiyaç duyduğu zamanı sağlayabilir.

Küresel Ölçekte Kontrollü İlerleme

Demokratik ülkeler arasındaki koordinasyona paralel olarak en gelişmiş yapay zeka sistemlerinin ilerleme hızını küresel ölçekte kontrol etmeyi amaçlayan bir sistem de hedeflenmelidir.

Bunun gerçekleşmesi Çin ile iş birliğini gerektirir.

Ancak burada son derece dikkatli olunmalıdır. ABD kendi yapay zeka kapasitesini büyük ölçüde sınırlandırırken Çin’in aynı şeyi yapacağı varsayılır ve Çin anlaşmaya uymazsa, yapay zekanın sağlayabileceği stratejik avantaj nedeniyle küresel güç dengesi dramatik biçimde değişebilir.

Bu nedenle herhangi bir anlaşma ya çok güçlü doğrulama mekanizmalarına sahip olmalı ya da anlaşmadan çekilmenin askeri açıdan varoluşsal sonuçlar yaratmayacağı kadar sınırlı tutulmalıdır.

Olası küresel iş birliği dört seviyede düşünülebilir:

Seviye 1 – Açıkça Tehlikeli Kullanımların Yasaklanması

Yapay zekanın biyolojik silah üretiminde kullanılması gibi dar kapsamlı ve açıkça tehlikeli uygulamalar yasaklanabilir.

Biyoterörizm hem ABD hem de rakipleri açısından tehdit oluşturduğu için bu alanda uluslararası anlaşmaya varılması görece mümkündür.

Seviye 2 – Ortak Güvenlik Testleri

Her iki taraf da modellerini piyasaya sürmeden önce siber güvenlik, biyoloji ve uyum gibi yüksek riskli alanlarda test etmeyi kabul edebilir.

Bu testleri yönetecek uluslararası bir standart kuruluşu oluşturulabilir.

Temel problem ise devletlerin gizli modeller geliştirip bunları özellikle askeri amaçlarla test sistemlerinin dışında kullanıp kullanmadığının doğrulanması olacaktır.

Seviye 3 – Özyinelemeli Kendini Geliştirmeye “Hız Sınırı”

Modeller gelecekteki modelleri geliştirmeye başladıkça teknolojik ilerlemenin hızı olağanüstü seviyelere ulaşabilir.

Bu süreci “aşırı hızlı” seviyeden “hala hızlı fakat kontrol edilebilir” bir seviyeye indirmek, stratejik avantajdan görece az ödün verirken güvenliği önemli ölçüde artırabilir.

Bu yaklaşım Soğuk Savaş dönemindeki SALT anlaşmalarına benzetilebilir: füze sayısının sınırlandırılması ülkelerin caydırıcılık kapasitesini ortadan kaldırmadan potansiyel yıkımın boyutunu azaltmayı amaçlamıştı.

Seviye 4 – Tam Kapsamlı Yavaşlama veya Duraklama

En ileri aşamada devletler yapay zeka gelişiminin genel hızını ciddi biçimde sınırlandırmayı, hatta geçici olarak durdurmayı kabul edebilir.

Ancak böyle bir anlaşmanın yakın gelecekte gerçekleşmesi düşük ihtimaldir.

Çünkü gizlice anlaşmayı ihlal eden bir aktör çok büyük bir stratejik avantaj elde edebilir. Dolayısıyla böyle bir sistem olağanüstü güçlü doğrulama mekanizmaları gerektirir.

Sonuç

Yapay zekanın insan yaşamının kalitesini olağanüstü ölçüde geliştirebileceğine inanmaya devam ediyorum.

Bu teknolojinin sağlayabileceği faydalara ulaşma arzum azalmış değil.

Ancak bu faydalar yalnızca teknolojiyi doğru biçimde geliştirirsek gerçekleşebilir.

Kazandığımız zamanı doğru kullandığımız sürece, yapay zeka gelişiminde alışılmadık derecede dikkatli ve bilinçli davranmaya değer.

Bu süre içerisinde yorumlanabilirlik bilimini ilerletebilir, öncü yapay zeka şirketlerinin operasyonel güvenliğini ve disiplinini güçlendirebilir ve uyumundan çok daha emin olduğumuz modeller geliştirebiliriz.

Önerdiğim önlemleri hayata geçirmek kolay olmayacaktır.

Ancak insanlığa karşı sorumluluğumuzun bunu denemeyi gerektirdiğine inanıyorum.

Yugoslavya’dan Uzun Yaşayan Komünistler Üzerine: İnançlar Eskidiğinde Onlardan Vazgeçmek Gerekir

Bu yazı, Haris Imamović tarafından kaleme alınmış ve özgün hali Boşnakça olarak yayımlanmıştır. Metin, TUİÇ Akademi için Türkçeye çevrilmiştir. Yazıda yer alan görüş ve değerlendirmeler yazara aittir.

İnsanın hayatı boyunca aynı inançlara bağlı kalmasında asil bir taraf vardır. Gerçeklik, Berlin Duvarı’nın yıkılmasıyla inançlı komünistlerin başına geldiği gibi, bu insanların inançlarını sert biçimde çürütse bile onlar yine de aynı şeylere inanarak yaşamaya devam ederler ve birçok kişi de tam bu nedenle onlara saygı duyar.

Bu insanlara yönelik hissi belki de en iyi Damir Avdić Graha şu dizelerinde özetlemiştir:

Babam
komünistti
onlar düşünce
o kendine bir koltuk kapmadı

İdeallerini yeniden düzene koydu
utanmadan, sıkılmadan
hainlere siktiri çekti
küçük bahçesine sarıldı

Graha’yı dinlemiş olan herkes bilir ki başka bağlamlarda onun Yugonostaljiye ya da günümüzün salon Marksistlerine —Srećko Horvat veya Varufakis gibilerine— zerre kadar saygısı yoktur. Fakat babası hakkında söyledikleri de anlamsız değildir. Berlin Duvarı’nın yıkılmasından bugüne kadar kendi bahçesinde komünist kalmayı sürdüren biri, biraz gülünç olsa bile —hoş bir anlamda— saygıyı hak eder.

Bu tür insanlar, özellikle de bir zamanlar iktidar konumunda bulunmuşlarsa ve sistem değiştikten sonra, başkalarının yaptığı gibi iktidardaki konumlarını ne pahasına olursa olsun korumak uğruna inançlarını değiştirmemişlerse, saygıyı daha da fazla hak ederler.

Karşıtlıkların İç İçe Geçişi

Kısa süre önce hayatını kaybeden Raif Dizdarević de hiç kuşkusuz böyle biriydi. Eski sistemde Yugoslavya Sosyalist Federal Cumhuriyeti (YSFC) Cumhurbaşkanlığı Konseyi Başkanı olarak görev yapmıştı. Komünizm çöktükten sonra ise iktidarda yer almadı; hatta Sosyal Demokrat Parti (SDP) iktidara geldiğinde bile bunu istemedi. Muhtemelen bunda yaşının da etkisi vardı ama kuşkusuz inançlarının gücü çok daha belirleyiciydi.

Ölümünün ardından bugünlerde anlatılan bir hikâyeye göre, kendisine SDP yönetiminde yer alması teklif edildiğinde, hiçbir zaman sosyal demokrat olmadığını, komünist olduğunu söyleyerek bu teklifi reddetmişti.

Bu açıdan bakıldığında Dizdarević, kavramların diyalektik hareketi içerisinde, eski sistemdeki karşıtı olan siyasi mahkûmlarla aynı noktada buluşur.

Alija Izetbegović gibi insanlar —Dizdarević’in karşı kutuplarından biri olarak— yalnızca makam elde etmek uğruna Komünist Parti’ye üye olmayı reddetmekle kalmamış, kendi inançlarına bağlılıkları nedeniyle birden fazla kez hapse girmişlerdi.

Bu anlamda, Dizdarević örneğinde makam kaybına, Izetbegović örneğinde ise özgürlüğün kaybına yol açsa bile insanın kendi inançlarına sadık kalması saygıyı hak eder.

Ancak insanın inançlarına sadık kalması kendi başına bir değer değildir. Bu durum özellikle siyasi inançların eskidiği, onların artık geçmişten kalma düşünceler olduğu ortaya çıktığı hâlde taşıyıcılarının ısrarla bunlara bağlı kalmaya devam ettiği durumlarda açıkça görülür.

Bu bağlamda Raif Dizdarević hakkında hiçbir şey söylemeyeceğim. İnançlarının eskimişliğinden kaynaklanan hataları hakkında söylemek istediğim her şeyi kendisi hayattayken yazdım. Şimdi yalnızca şunu söyleyebilirim: Toprağı bol olsun.

Ancak hâlâ hayatta olan insanlara, daha somut olarak da onun ölümü vesilesiyle dahi (Yugoslavya yanlısı, komünist) inançlara bağlılığı kendi başına bir değer olarak sunanlara değinmek istiyorum.

Burada, tutarlılığa salt tutarlılık olduğu için saygı duyulmasının bilinçli biçimde beslendiğini görüyoruz. Marksistlerin başlıca felsefi öğretmeninin söyleyeceği üzere bu yaklaşım, kavramın donmasına ve nihayetinde hakikatten uzaklaşmaya yol açar.

Šolević’in Mitinglerinde Yugoslav Sembolleri

Tutarlılıktan —kelimenin olumsuz anlamıyla— söz ederken aklıma Senad Avdić’in, Milošević’in sözde “Anti-Bürokratik Devrim” döneminden itibaren miting organizasyonu konusundaki uzmanı Miroslav Šolević’in ölümü üzerine yazdığı makale geliyor.

Karadağ, Voyvodina ve Kosova’daki yönetimlerin devrilmesine katıldıktan sonra Šolević, aynı senaryonun Bosna-Hersek’teki komünist yönetim için de uygulanacağını ilan etmişti.

Avdić, Šolević’in kendisiyle yaptığı bir konuşmada 29 Kasım’da Jajce’de bir “hakikat mitingi” düzenlemeyi planladığını ve mitingin ana konuşmacısının o bölgeden gelen halk kahramanı Osman Karabegović olacağını söylediğini aktarıyor.

Karabegović gibi Yugoslavya’ya bağlılığı nedeniyle kendisini bu tür gösterilerin içinde bulan biri, en iyi ihtimalle saf sayılabilir.

Šolević, 1987’den itibaren Milošević’in liderliğini üstlendiği Büyük Sırp milliyetçilerini temsil ediyordu. Yugoslav dekoru —29 Kasım, Jajce, “halk kahramanı” Karabegović ve benzeri semboller— yıllar boyunca onlar için bir kamuflaj işlevi gördü.

Šolević, Jajce’deki mitingi duyururken şöyle diyordu:

“Kimse bize Sırp milliyetçiliği yaftası yapıştıramayacak.”

Bir gösterge anlamını kendi başına taşımaz; anlamını başka göstergelerle oluşturduğu zincir içerisinde kazanır. Böylece 1980’lerin sonu ve 1990’ların başında eski Titoist semboller, Šolević’in, yani Milošević’in mitinglerinin anlam dünyasına eklemlendikçe kendi karşıtının —Büyük Sırp milliyetçiliğinin— hizmetindeki göstergelere dönüştü.

Milošević görünürde Yugoslavya’nın varlığını sürdürmesi için mücadele ediyordu; gerçekte ise genişletilmiş bir Sırbistan’ın ayrılması amacıyla Yugoslavya’nın parçalanması için çalışıyordu.

“Bir kişi, bir oy” ilkesini desteklediğini söylüyordu. Ancak Raif Dizdarević’in açıkladığı üzere, nüfusun yüzde 36’sını temsil eden Sırp delegeler 14. Kongre’de yapılan oylamada azınlıkta kalınca Milošević alınan kararı geçersiz kıldı.

Son olarak Srđa Popović de daha önce, Sırbistan’da 1989 yılında gerçekleştirilen anayasa değişiklikleri ile 1990’da kabul edilen ve özerk bölgelerin yetkilerini ortadan kaldıran yeni Anayasa’nın, YSFC’nin çözülme sürecindeki ilk hukuki adımlar olduğuna dikkat çekmişti; Slovenya ve Hırvatistan’ın bağımsızlık ilanları değil.

Dolayısıyla Yugoslavya’nın parçalanmakta olduğu bir anda ve özellikle Milošević’in yukarıda anılan hamlelerinden sonra, Yugoslavya’ya sözde bağlı kalmak —hele bunu Šolević’in mitinglerinde göstermek— ve böylece tutarlı olmak bir değer değildir.

Bunu söylerken 1989 ve 1990 yıllarında Yugoslavya’nın devamından yana olan insanların niyetlerinin mutlaka kötü olduğunu iddia etmiyorum. Değildi.

Boşnaklar ve Yugoslavya

Dženita Sarač-Rujanac’ın 1980’den 1990’a Boşnak Kimliğinde Dinî ve Ulusal Unsurların İlişkisi adlı kitabında aktardığı üzere, Uluslararası İlişkiler Enstitüsü tarafından yapılan bir araştırmada Boşnakların yüzde 84,7’si 1989 yılında hâlâ Yugoslavya’nın varlığını sürdürmesi ve gelişmesi düşüncesine bağlıydı.

Hatta Boşnakların yüzde 62,6’sı federal organların yetkilerinin güçlendirilmesini savunuyordu.

Nitekim Demokratik Eylem Partisi’nin (SDA) Mayıs 1990 tarihli kuruluş bildirisinin ilk cümlesi şöyleydi:

“Biz, aşağıda imzası bulunanlar, yalnızca ekonomik değil aynı zamanda siyasi de olan Yugoslav toplumunun kriziyle karşı karşıya bulunurken, Yugoslavya’nın halklar ve milliyetler topluluğu olarak korunmasıyla ilgileniyoruz…”

Ancak yalnızca taşlaşmış bir bilinç, olayların daha sonraki gelişimini —kelimenin küçümseyici anlamıyla— bir “tutarsızlık” olarak görebilir.

Çünkü federal bir Yugoslavya’dan yana olmak başka bir şeydi; Karabegović gibi, görünürde Yugoslavya’nın devamını savunurken hukuken ve siyaseten Yugoslavya’yı parçalama sürecini çoktan başlatmış Milošević’in “Yugoslavya yanlısı” mitinglerine katılmaya hazır olmak başka bir şey.

Boşnaklar, kendi arzularına rağmen federal Yugoslavya’nın ortadan kaldırıldığını gördüler. 1989 yılında yaklaşık yüzde 85 oranında Yugoslavya’nın devamını destekleyen Boşnaklar, Mart 1992’de Bosna-Hersek’in bağımsızlığı yönünde oy kullandılar.

Bundan önce Milošević’in Yugoslavya’nın devamını mümkün kılabilecek her türlü uzlaşmaya karşı olduğunu ve Sırp tarafının askerî üstünlüğüne güvenerek şiddetli bir hesaplaşmaya ve Büyük Sırbistan’ı Yugoslavya’dan koparmaya hazırlandığını görme imkânları olmuştu.

Vukovar’ın kaderi bunun en açık göstergesiydi.

Nitekim Avrupa Topluluğu da Vukovar’a kadar Yugoslavya’nın varlığını sürdürmesini desteklemişti. Ancak Yugoslav Halk Ordusu’nun (JNA) anlaşmazlığın çözümünde orantısız güç kullanmasının ardından Fransa ve Britanya bile Yugoslavya’ya verdikleri destekten vazgeçtiler.

Dolayısıyla çoğu Boşnağın —yalnızca “Bosna-Hersek’ten YSFC Cumhurbaşkanlığı Konseyi’nin Müslüman üyesi” Raif Dizdarević’in değil— 1989 yılında inandığı gibi Yugoslavya’nın devam edeceğine inanmak o tarihte safdillik idiyse, Vukovar’ın yok edilmesinden ve Slovenya ile Hırvatistan’ın bağımsızlıklarının Avrupa tarafından tanınmasından sonra Yugoslavya’nın devam edeceğine inanmak artık bir hatadan çok daha fazlasıydı.

Dolayısıyla inançların değiştirilmesi gerekiyordu.

Mart 1992’de bile kendi inançlarına bağlı kalmak, Yugoslavya’ya inanmaya devam etmek ve Bosna-Hersek’in bağımsızlığına karşı çıkmak, kendisine değer atfedilebilecek bir tutum değildi.

Sırbistan, Slovenya ve Hırvatistan Yugoslavya’dan vazgeçtikten sonra Boşnakların Yugoslavya’yı kurtarabileceğine inanmak safdilliğin de ötesindeydi.

Boşnakların kendileri de son derece güçlü olan Yugoslavya yanlısı inançlarından haklı nedenlerle vazgeçtiler.

Çünkü inançlar eskidiğinde değiştirilmelidir.

Zamanın Yugoslavya inancının artık geçerliliğini yitirdiğini göstermesinden sonra bile bu inanca bağlı kalmak, en hafif ifadeyle hata yapmak anlamına geliyordu.

Goran Bregović veya kısa süre önce hayatını kaybeden Hırvat şair Goran Babić gibi her şeye rağmen Yugoslavya’ya sadık kalanların bununla övünecek bir tarafı yoktur.

Yugoslavya’ya inanmak 1943 yılında bir şeydi, 1992 yılında ise bambaşka bir şey.

Aynı şekilde bugün Tito Yugoslavyası’nın olumlu yönlerini hatırlatmak ile savaşın hemen öncesinde Šolević’in mitinglerine katılmak da aynı şey değildir. Boşnak Yugoslavya karşıtları arasında bunu hâlâ anlayamayanlar varsa, Hasan Čengić’in 2015 yılında verdiği konferansı dinlesinler. Čengić burada, diğer hususların yanı sıra, Bosna-Hersek komünist yönetiminin 1960’lı ve 1970’li yıllarda mevcut sistem içerisinde Bosna-Hersek’in egemenliği için verdiği mücadeleye dikkat çeker.

Husein Tahmiščić ve Dane Olbina

Miljenko Jergović, bir zamanlar, unutulmuş şairlerimizden Husein Tahmiščić üzerinden yukarıda bahsettiğimiz sorunu ironiden de geri durmadan açıklamıştı.

Tahmiščić inançlı bir komünist ve Yugoslavdı.

Örneğin 1983’teki Saraybosna Davası’nı desteklemiş, daha sonra Sloven arkadaşı Tone Pavček Mayıs 1989’da Slovenya’nın bağımsızlığını desteklediğinde ona öfkelenmişti.

Jergović’in anlattığına göre Tahmiščić, “Yugoslavya’ya ihanet eden” Pavček karşısında büyük bir hayal kırıklığına uğramıştı.

Yine Jergović’in ifadesiyle Tahmiščić, 1992 baharına kadar Yugoslavya’ya sadık kaldı; ta ki kendisi de Yugoslavya’ya “ihanet edene” kadar.

Komünistler arasında tutarsız olanlar —kelimenin bu kez olumlu anlamıyla— yalnızca Yugoslavya yanlısı şairler değildi.

Aynı şey, Saraybosna’nın eski belediye başkanlarından ve OZNA subayı Dane Olbina’nın da başına geldi. Olbina, 1940’ların sonunda Alija Izetbegović’i sorgulayan kişilerden biriydi.

Referandumun ve savaşın başlamasının ardından Saraybosna’da kaldı ve Bosna-Hersek’in bağımsızlığı için verilen mücadeleyi destekledi.

Hatta Saraybosna’nın eski belediye başkanlarından biri olarak, diğer eski belediye başkanlarıyla birlikte önerilerini, tavsiyelerini ve görüşlerini sunmak üzere Izetbegović’in makamına davet edildi.

Yeni iktidarın Dane Olbina’nın hoşuna gittiğini söylemiyorum.

Söylediğim yalnızca şudur: Olbina, Yugoslavya’nın ortadan kalkmasının sorumluluğunu “üç milliyetçi parti” formülü üzerinden Izetbegović’e yükleyenlerin aksine gerçekçiydi.

Bu insanların Yugoslavya’ya bağlılık üzerinden meşrulaştırdıkları inadın içinde değerli hiçbir şey yoktu.

Yugoslavya ortadan kalktığı için Izetbegović’ten nefret etmek, en iyi ihtimalle gülünç olmaktı.

Olbina’ya, Bosna-Hersek’in bağımsızlığını destekleyerek ve Cumhurbaşkanlığı Konseyi Başkanı olarak Izetbegović’e saygı göstererek eski inançlarına ihanet ettiğini söylemek aptallık olurdu.

Çünkü evet, eski inançlarına ihanet etti.

Ve -meseleyi ille de bu şekilde ifade edeceksek- iyi ki de etti.

İyi ki Osman Karabegović gibi davranmadı.

Başka bir açıdan bakıldığında ise Olbina aslında kendisine hiç ihanet etmedi. Çünkü federal Yugoslavya için vaktin dolduğunu gördüğünde yapılması gerekeni yaptı:

Kurtarılabilecek ne varsa onu kurtarmaya çalıştı.

Mirko Kovač’ın Izetbegović’in savaş dönemi politikasını tanımlarken söylediği gibi.

Afro-Avrasya Yüzyılı

Afro-Avrasya Yüzyılı, Doç. Dr. Hakan Arıdemir.

Uluslararası sistemde büyük dönüşümler çoğu zaman fark edilmeden gerçekleşir. İnsanlar gündelik siyasetin gürültüsüyle meşgulken, devletler yer değiştirir, ittifakların anlamı dönüşür, eski merkezler güç kaybeder ve yeni bağlantı hatları ortaya çıkar. Bir süre sonra geriye dönüp baktığımızda, aslında bir dönemin çok daha önce sona ermeye başladığını fark ederiz.

Bugün yaşadığımız sürecin de böyle bir tarihsel kırılma olduğunu düşünüyorum.

Türkiye açısından mesele yalnızca Batı ile Doğu arasında yeni bir denge arayışı değildir. Daha büyük bir dönüşümün içerisindeyiz: geçtiğimiz yüzyılda kurulan düzenin giderek aşındığı, Çin’in yükseldiği, Rusya’nın yeniden büyük güç siyasetine döndüğü, Körfez ülkelerinin sermaye birikimlerini giderek daha etkin diplomatik ve stratejik nüfuz araçlarına dönüştürdüğü, Afrika’nın demografik ve ekonomik ağırlığının arttığı yeni bir uluslararası sistem şekilleniyor.

Yıllardır Afro-Avrasya kavramıyla anlamaya çalıştığım dönüşüm tam olarak budur.

Türkiye’nin Yeniden Konumlanma Döngüleri

Türkiye’nin son yüzyılını yalnızca iç siyasi dönemler üzerinden okumak yeterli değildir. Türkiye’deki büyük dönüşümler aynı zamanda uluslararası sistemdeki güç değişimleriyle birlikte değerlendirilmelidir.

Bu nedenle Cumhuriyet’in kuruluş sürecini yalnızca 1919’dan başlatmanın eksik olduğunu düşünüyorum. Hikâyeyi en azından II. Meşrutiyet’e kadar götürmek gerekir.

1908–1923 arasındaki dönem yalnızca Osmanlı Devleti’nin çözülüşü değildir. Aynı zamanda Britanya’nın küresel sistemdeki üstünlüğünün belirleyici olduğu bir ortamda Anadolu’nun, Boğazların, Balkanların, Kafkasya’nın ve Ortadoğu’nun yeniden düzenlendiği bir dönemdir.

Buradan bakıldığında Türkiye’nin modern tarihinde dikkat çekici bir hareket ortaya çıkıyor. Uluslararası sistemde büyük kırılmalar yaşandığında Türkiye yeniden konumlanıyor; ardından ortaya çıkan yeni düzene uyum sağlıyor ve elde ettiği konumu tahkim etmeye çalışıyor. Sistem yeniden değişmeye başladığında ise yeni bir konumlanma arayışı ortaya çıkıyor.

Başka bir ifadeyle, Türkiye’nin modern tarihini yeniden konumlanma ile uyumlanma/statüko dönemleri arasındaki bir salınım üzerinden de okumak mümkündür:

1908/1909-1923: Yeniden konumlanma: İmparatorluk düzeninin çözülmesi, savaşlar ve yeni Türk devletinin ortaya çıkışı.

1923-1945: Uyumlanma ve statükonun tahkimi: Yeni devletin egemenliğini ve uluslararası statüsünü sağlamlaştırması, Lozan düzeninin yerleşmesi ve büyük güçler arasındaki dengeleri gözeterek mevcut konumunu koruması.

1945-1980: Yeniden konumlanma: İkinci Dünya Savaşı sonrasında ortaya çıkan iki kutuplu sistem içerisinde Türkiye’nin Amerikan liderliğindeki Atlantik güvenlik mimarisine yerleşmesi.

1980-2008: Uyumlanma ve statükonun tahkimi: Türkiye’nin küresel liberal ekonomik sisteme daha derin biçimde eklemlenmesi; Soğuk Savaş’ın sona ermesinin ardından Amerikan tek kutupluluğuna uyum sağlaması ve Avrupa ile bütünleşme arayışının belirginleşmesi.

2008-2028?:Yeniden konumlanma: Amerikan merkezli tek kutuplu düzenin aşınmasıyla birlikte Türkiye’nin ortaya çıkmakta olan çok merkezli uluslararası sistem içerisindeki yerini yeniden araması.

Böyle bakıldığında yaklaşık bir yüzyıllık süreçte dikkat çekici bir ritim ortaya çıkıyor:

Yeniden konumlanma → uyumlanma/statüko → yeniden konumlanma → uyumlanma/statüko → yeniden konumlanma.

Elbette tarih matematiksel döngüler halinde işlemez. Bu dönemlerin sınırları kesin değildir ve her dönemin kendi iç kırılmaları vardır. Ancak bu ayrım, Türkiye’nin uluslararası sistemdeki büyük güç değişimlerine verdiği tepkileri anlamak açısından açıklayıcı bir çerçeve sunabilir.

Bugün üçüncü yeniden konumlanma döneminin içerisindeyiz. Bu nedenle 2028’in sonuna soru işareti koyuyorum. Ne zaman ve nasıl tamamlanacağını henüz bilmiyoruz.

Fakat bu yeni dönemin stratejik mekânının ne olabileceğine ilişkin benim cevabım uzun zamandır aynı: Afro-Avrasya.

Bir Coğrafyadan Daha Fazlası

Afro-Avrasya denildiğinde ilk akla gelen Afrika, Avrupa ve Asya’nın oluşturduğu devasa kara kütlesidir. Oysa kavramı yalnızca fiziki coğrafya anlamında kullanmak, esas dönüşümü gözden kaçırmamıza yol açar.

Afro-Avrasya’yı daha önce bir medeniyet tasavvuru olarak ele almıştım. Bu yaklaşımı terk etmiş değilim. Aksine, bugün kavramın ikinci bir boyutunun daha belirgin hale geldiğini düşünüyorum.

Afro-Avrasya bir taraftan tarihsel ve medeniyet temelli bir etkileşim havzasıdır; diğer taraftan şekillenmekte olan çok merkezli uluslararası sistemin stratejik mekanıdır.

Bu iki boyut birbirinin alternatifi değildir. Tarih boyunca Afrika, Avrupa ve Asya arasında hareket eden insanlar, fikirler, inançlar, ticaret yolları ve siyasi yapılar Afro-Avrasya’nın tarihsel katmanını oluştururken; bugün enerji hatları, ulaştırma koridorları, limanlar, finans ağları, üretim zincirleri, dijital altyapılar ve güvenlik ilişkileri aynı coğrafyayı yeni biçimlerde birbirine bağlıyor.

Dolayısıyla Afro-Avrasya’yı yalnızca haritada birbirine bitişik üç kıta olarak değil, tarihsel sürekliliklerle günümüzün stratejik bağlantılarının üst üste geldiği çok katmanlı bir alan olarak okumak gerekir.

Atlantik merkezli dünya düzeninde ekonomik, askerî ve siyasal ağırlık büyük ölçüde Kuzey Amerika–Batı Avrupa ekseninde yoğunlaşmıştı. Bugün ise enerji, ticaret, üretim, lojistik, nüfus ve güvenlik bağlantılarının ağırlığı giderek Afrika-Ortadoğu-Hint Okyanusu-Asya eksenine doğru kayıyor.

Çin’in Kuşak ve Yol Girişimi, Körfez ülkelerinin Afrika ve Asya yatırımları, Hindistan’ın yükselişi, Türkiye’nin Afrika açılımı, Orta Koridor tartışmaları, Kızıldeniz’in artan önemi, Doğu Akdeniz rekabeti ve Karadeniz’deki mücadele birbirinden bağımsız gelişmeler değildir.

Bunların tamamı aynı büyük dönüşümün farklı parçaları olarak okunabilir.

Haritaya ülkeler üzerinden değil, bağlantılar üzerinden baktığımızda Afro-Avrasya ortaya çıkmaktadır.

Türkiye Neden Önemli?

Türkiye’nin önemi, dünyanın merkezinde bulunduğuna ilişkin romantik jeopolitik söylemlerden kaynaklanmıyor.

Türkiye’nin asıl stratejik özelliği bağlantısallığıdır.

Karadeniz’i Akdeniz’e, Kafkasya’yı Balkanlar’a, Orta Asya’yı Avrupa’ya, Ortadoğu’yu Karadeniz havzasına ve giderek Afrika’yı Avrasya’ya bağlayan hatların önemli bir bölümü Türkiye’nin çevresinde kesişmektedir.

Ancak bağlantısallık Türkiye’yi başkalarının arasında duran pasif bir “köprü ülke” hâline getirmez. Köprü metaforu, Türkiye’yi iki sabit nokta arasında geçiş sağlayan bir güzergâha indirgeme riski taşır.

Daha önce “Asansör Devlet” kavramıyla ifade etmeye çalıştığım mesele tam da burada önem kazanıyor. Türkiye’nin stratejik kapasitesi yalnızca farklı coğrafyaları birbirine bağlamasından değil, Afro-Avrasya’nın farklı jeopolitik katmanları arasında hareket edebilmesinden de kaynaklanmaktadır.

Türkiye aynı anda Atlantik güvenlik sisteminin üyesi, Avrupa ekonomik alanının önemli bir parçası, Karadeniz devletlerinden biri, Balkan ve Kafkasya aktörü, Orta Asya’ya açılan bir ülke, Ortadoğu gücü ve Afrika’da giderek genişleyen diplomatik ve ekonomik varlığa sahip bir devlettir.

Dolayısıyla mesele yalnızca Türkiye’den hangi yolların geçtiği değildir.

Asıl mesele, Türkiye’nin bu bağlantılar arasında ne ölçüde hareket edebildiği ve onları ne ölçüde yönlendirebildiğidir.

Bu nedenle Türkiye üzerindeki büyük güç rekabetini yalnızca “Türkiye Batı’dan uzaklaşıyor mu?” sorusuyla açıklamak giderek yetersiz kalıyor.

Daha doğru soru şudur:

Türkiye, ortaya çıkmakta olan Afro-Avrasya düzeninde nasıl konumlanacaktır?

Bu soru Washington kadar Londra’yı, Pekin’i, Moskova’yı, Riyad’ı, Tahran’ı ve İslamabad’ı da ilgilendiriyor.

Anglo-Amerikan Dünyadan “Çingiltere”ye mi?

Burada İngiltere’nin rolü ayrıca üzerinde durulmayı hak ediyor.

Amerikan gücü çoğu zaman askerî ittifaklar, güvenlik garantileri, yaptırımlar ve açık stratejik tercihler üzerinden görünür hâle gelir. İngiliz etkisi ise tarihsel olarak daha farklı mekanizmalar üzerinden işlemiştir:

Diplomasi, finans, istihbarat, hukuk, eğitim, ticaret, elit ağları ve eski imparatorluk coğrafyasında yüzyıllar içerisinde oluşmuş ilişkiler…

Bu nedenle Washington ile Londra’nın her konuda aynı stratejik akla sahip olduğunu varsaymak doğru değildir. Anglo-Amerikan ittifakı son derece güçlüdür; fakat ittifak, çıkarların her durumda özdeş olduğu anlamına gelmez.

İngiltere’nin özellikle Türkiye, Körfez, Pakistan ve Hint Okyanusu coğrafyasındaki tarihsel tecrübesi düşünüldüğünde şu soru önem kazanmaktadır:

Amerikan hegemonyasının zayıfladığı bir dünyada Londra kendi tarihsel ağlarını nasıl yeniden değerlendirecektir?

Bu noktada daha provokatif bir soru ortaya çıkıyor: 20. Yüzyılın Anglo-Amerikan” dünyasına karşılık 21. yüzyılda bir Chingland (Çingiltere)’den söz edilebilir mi?

Chingland kavramının izlerine aslında jeopolitikten önce dil ve kültür tartışmalarında rastlıyoruz. Niu Qiang ve Martin Wolff, 2003 yılında English Today dergisinde yayımlanan “China and Chinese, or Chingland and Chinglish?” başlıklı çalışmalarında, Çin’in Batı’ya ve özellikle İngilizcenin etkisine açılmasının sosyolinguistik sonuçlarını tartışırken bu ifadeyi kullanmışlardı.

Burada kavramı farklı bir bağlamda düşünmeyi öneriyorum. Çingiltere’yi Çin ile İngiltere arasında kurulmuş bir ittifakın adı olarak değil, Amerikan merkezli düzenin aşınmasıyla birlikte Çin’in yükselen ekonomik kapasitesi ile İngiltere’nin tarihsel küresel ağlarının nerelerde ve hangi koşullarda kesişebileceğini sorgulayan bir metafor olarak ele alıyorum.

Çin’in sermaye, üretim, altyapı ve ticaret kapasitesi ile İngiltere’nin finans, diplomasi, hukuk ve tarihsel bağlantı ağları…

Bir tarafta yükselen dünyanın ekonomik kapasitesi, diğer tarafta eski dünyanın küresel ağ hafızası.

Elbette bu iki gücün çıkarları birçok alanda ayrışabilir, hatta çatışabilir. Ancak 20. Yüzyılın Anglo-Amerikan düzeninden daha çok merkezli bir uluslararası sisteme geçilirken yalnızca hangi devletlerin yükseldiğine değil, hangi güç kapasitelerinin yeni kombinasyonlar oluşturabileceğine de bakmak gerekir.

Bu olası kesişimin en dikkatle izlenmesi gereken stratejik mekân ise yine karşımıza çıkıyor: Afro-Avrasya.

Kırılmalar ve Uluslararası Sistem

Türkiye, İran, Pakistan ve Suudi Arabistan’ın yakın tarihine baktığımızda dikkat çekici kırılmalarla karşılaşırız.

Menderes dönemi ve 27 Mayıs, Pakistan’da Ziya ül-Hak’ın iktidara gelişi, İran Devrimi, Türkiye’de 12 Eylül, daha sonraki 28 Şubat ve 15 Temmuz…

Bütün bu hadiseleri tek bir dış merkezin planladığını ileri sürmek tarihsel olarak savunulabilir bir analiz olmaz. Her birinin kendine özgü iç siyasi, toplumsal ve askeri dinamikleri bulunmaktadır.

Fakat diğer uçtaki hata da bunların gerçekleştiği uluslararası ortamı tamamen görmezden gelmektir.

Özellikle 1970’lerin sonuna bakıldığında, İran, Pakistan, Afganistan, Suudi Arabistan ve Türkiye’yi kapsayan geniş kuşakta birkaç yıl içerisinde son derece önemli rejim ve güvenlik dönüşümlerinin gerçekleştiği görülmektedir.

Dolayısıyla soruyu “Bu darbeyi kim yaptı?” seviyesinden çıkarıp daha yukarıdan sormamız gerekir:

Uluslararası sistemdeki güç dönüşümleri, Afro-Avrasya’daki kritik devletlerin iç siyasi kırılmalarıyla nasıl etkileşim içindedir?

Bugün de sorulması gereken soru budur.

2008–2028 Parantezi

2008 tarihini kesin bir başlangıçtan ziyade sembolik bir eşik olarak görmek gerekir.

Küresel finans krizi yalnızca ekonomik bir kriz değildi. Batı merkezli ekonomik modelin prestijini de sarstı. Aynı dönemde Çin’in küresel ağırlığı hızla arttı. Ardından Arap ayaklanmaları, Suriye savaşı, Kırım’ın ilhakı, Kuşak ve Yol Girişimi, Brexit, ABD–Çin rekabeti, COVID-19, Ukrayna savaşı ve Ortadoğu’daki yeni güç dengeleri geldi.

Türkiye’nin dış politikası da aynı dönemde giderek daha çok yönlü hâle geldi.

NATO üyeliğini sürdürürken Rusya ile ilişki kurabilen; Avrupa ile ekonomik bütünleşmesini korurken Çin’le çalışan; Körfez ülkeleriyle yeni ortaklıklar geliştirirken Afrika’daki diplomatik varlığını genişleten bir Türkiye ortaya çıktı.

Bunu basitçe “eksen kayması” olarak tanımlamak yetersizdir.

Çünkü belki de kayan Türkiye’nin ekseni değil, uluslararası sistemin kendisidir.

Bu açıdan 2008 sonrasında yaşananları yalnızca Türk dış politikasındaki bir yön arayışı olarak değil, Türkiye’nin modern tarihinde daha önce de gördüğümüz bir yeniden konumlanma evresi olarak okumak mümkündür.

Henüz bu evrenin sonuna ulaşmış değiliz.

Belki birkaç yıl sonra Türkiye yeni uluslararası sistem içerisindeki konumunu daha belirgin hâle getirecek ve yeniden bir uyumlanma/statüko dönemine girecektir. Belki de dönüşüm tahminimizden çok daha uzun sürecektir. 2028’in yanındaki soru işaretinin anlamı tam olarak budur.

Biz ise çoğu zaman bütün bu dönüşümü günlük siyasi tartışmalar içerisinden izliyoruz. Kimin hangi açıklamayı yaptığı, hangi partinin birkaç puan yükseldiği, kimin hangi makama geleceği üzerinden büyük stratejik değişimi anlamaya çalışıyoruz.

Oysa biraz açıkta denizin akıntısı değişiyor.

Türkiye’nin önündeki temel mesele yalnızca iktidar değişiklikleri, seçimler veya diplomatik tercihler değildir. Daha büyük soru, yaklaşık seksen yıldır içerisinde bulunduğu Amerikan merkezli uluslararası düzen dönüşürken hangi yeni sistemin içerisinde yer alacağı ve hangi rolle olacağıdır.

Ben yıllardır bu soruya tek kelimeyle cevap vermeye çalışıyorum: Afro-Avrasya.

Afro-Avrasya benim için Afrika ile Avrasya’nın yan yana yazılmasından ibaret değildir.

Bir dış politika sloganı da değildir.

Türkiye’nin “Batı mı, Doğu mu?” ikilemine verilmiş bir cevap hiç değildir.

Afro-Avrasya, Atlantik merkezli tek kutupluluğun aşınmasıyla belirginleşen, Afrika’nın, Avrupa’nın ve Asya’nın enerji, ticaret, güvenlik, ulaştırma ve diplomasi ağlarıyla giderek daha yoğun biçimde birbirine bağlandığı çok merkezli uluslararası sistemi anlamlandırma çabasıdır.

Bu nedenle “Afro-Avrasya Yüzyılı” derken 21. Yüzyılın belirli bir devletin veya medeniyetin hâkimiyetine gireceğini ileri sürmüyorum. Söylemeye çalıştığım şey daha farklıdır: küresel sistemin ağırlık merkezi ve büyük güç rekabetinin stratejik mekânı değişmektedir.

Belki 2028 geldiğinde bugün öngördüğümüzden bambaşka bir dünya ile karşılaşacağız.

Fakat şimdiden görünen bir şey var: 20. Yüzyıl Atlantik’in yüzyılıydı. 21. Yüzyılın hangi gücün yüzyılı olacağını henüz bilmiyoruz. Ancak küresel güç mücadelesinin yaşanacağı stratejik mekanın adı giderek belirginleşiyor: Afro-Avrasya.

Yazar Hakkında

Doç. Dr. Hakan Arıdemir, Kütahya Dumlupınar Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Bölümü öğretim üyesidir. Uluslararası Hukuk, Bölgesel Deniz Jeopolitiği Meseleleri ve Uluslararası Deniz Hukuku alanlarında çalışmalarını sürdürmektedir.

Afro-Avrasya Araştırmaları Enstitüsü’nün kurucu başkanı olan Doç. Dr. Arıdemir, ulusal ve uluslararası düzeyde birçok akademik projeye, çalıştaya ve yayın faaliyetlerine öncülük etmektedir. Türkiye’nin Afro-Avrasya vizyonu ve Türk dünyası stratejileri üzerine analizler üretmektedir. Afro-Avrasya Araştırmaları Enstitüsü’nün kurucu başkanı olan Doç. Dr. Arıdemir, ulusal ve uluslararası düzeyde birçok akademik projeye, çalıştaya ve yayın faaliyetlerine öncülük etmektedir. Türkiye’nin Afro-Avrasya vizyonu ve Türk dünyası stratejileri üzerine analizler üretmektedir.