Home Blog Page 3

Orta Güç Yanılsaması: Tarafsız Kalmak Artık Bir Seçenek Değil

Editör
-
0
Orta Güç Yanılsaması: Tarafsız Kalmak Artık Bir Seçenek Değil

Orta Güç Yanılsaması

Yazar Hakkında

Bu yazı The Middle Power Delusion başlığıyla İngilizce olarak Foreign Affairs’te yayımlanmıştır. Michael Beckley, Tufts Üniversitesi’nde Siyaset Bilimi Doçenti, American Enterprise Institute’ta Kıdemli Misafir Araştırmacı ve Foreign Policy Research Institute bünyesinde Asya Araştırmaları Direktörü olarak görev yapmaktadır.

Ocak ayında, Kanada Başbakanı Mark Carney, Davos’ta düzenlenen Dünya Ekonomik Forumu’nda bir araya gelen liderlere hitaben yaptığı konuşmada, Washington ile Pekin arasında sıkışan devletlerin artık tek başlarına müzakere etmeyi bırakmaları gerektiği uyarısında bulundu. Carney’nin şu sözleri dikkat çekti: “Eğer masada değilsek, menüdeyiz.”

Bu ifade, içinde bulunduğumuz dönemin ruhunu oldukça iyi yansıtıyordu. Dünyanın farklı başkentlerinde ve uluslararası konferanslarda “orta güçler” yeniden ilgi odağı haline gelmiş durumda. Düşünce kuruluşlarının raporları ve gazetelerde yayımlanan analizler, Hindistan’ı belirleyici bir salıncak devlet (swing state) olarak tanımlıyor; Brezilya, Endonezya, Suudi Arabistan ve Türkiye’yi başarılı dengeleme stratejilerinin örnekleri olarak gösteriyor; Avustralya, Kanada, Avrupa ülkeleri, Japonya ve Güney Kore’ye ise daha fazla koordinasyon sağlamalarını ve Amerika Birleşik Devletleri’ne daha az bağımlı olmalarını tavsiye ediyor. Bu gelişmelerle birlikte yeni bir kavramsal sözlük de ortaya çıkmış durumda: stratejik özerklik, çoklu hizalanma (multialignment), mini-çok taraflılık (minilateralism) ve değişken geometri gibi kavramlar artık dış politika tartışmalarının merkezinde yer alıyor.

Bu eğilimin yaygın yorumu, tüm bu gelişmelerin çok kutuplu bir dünyanın doğuşuna işaret ettiği yönündedir. Buna göre, Amerika Birleşik Devletleri küresel sistem üzerindeki hâkimiyetini kaybetmektedir. Batı dışındaki güçlerin yükselişi, Batı merkezli uluslararası düzene alternatifler yaratmıştır. Eski hiyerarşik yapı yerini daha gevşek bir sisteme bırakmakta; böylece orta ölçekli devletler büyük güçler arasında pazarlık yapabilmekte, arabuluculuk üstlenebilmekte ve rakip güçleri birbirine karşı kullanabilmektedir.

Ancak bu yorum, kaygıyı güçle karıştırmaktadır.

Orta güçler daha güçlü hale geldikleri için değil, daha kırılgan hale geldikleri için daha görünür durumdadır. Son birkaç on yıl boyunca bu ülkelerin gelişmesini sağlayan koşullar hızla aşınmaktadır. Uzun süre boyunca ABD hegemonyasının sağladığı güvenlik şemsiyesi altında yaşayabildiler; büyüyen küresel ekonomiden faydalandılar ve rakip büyük güçler arasında herhangi bir tercih yapmak zorunda kalmadan ticaret yürütebildiler. Kendi başlarına sahip olmadıkları ölçek avantajlarından yararlanabildiler.

Ancak o dünya artık ortadan kalkıyor.

Ekonomik büyüme yavaşlamış, küreselleşme kritik boğaz noktaları üzerindeki bir mücadeleye dönüşmüş ve büyük güçler daha saldırgan davranmaya başlamışlardır. Amerika Birleşik Devletleri, sahip olduğu üstünlüğü taviz koparmak için kullanmaya giderek daha fazla istekte bulunmaya başlamıştır. Çin ise sübvansiyonlar ve ihracat fazlaları yoluyla diğer ülkeleri sanayisizleştirmeye çalışmakta; borçlandırma ve altyapı projeleri aracılığıyla bağımlılık yaratmakta; askerî baskı ve ekonomik yaptırımlarla ülkelerin seçeneklerini daraltmaktadır.

Ortaya çıkan tablo, yükselen orta güçlerin yer aldığı daha düzgün ve eşitlikçi bir dünya değildir. Aksine, iki büyük gücün diğer devletleri kendi iradelerine boyun eğdirmek için çok daha fazla araca sahip olduğu daha sert bir uluslararası ortam söz konusudur.

Asıl tehlike ise orta güçlerin bu yeni gerçekliğe strateji yerine sembollerle karşılık vermesidir. Zirveler ve ortaklıklar özerklik görüntüsü yaratabilir; ancak giderek daha fazla teknoloji, sanayi, istihbarat, lojistik ve askerî kapasiteyi finanse etme, üretme ve yönetme yeteneğine dayanan ham gücün yerini tutamaz.

Benzer şekilde, çoğu devlet güvenliği bir taraftan, malları diğer taraftan ve pazar erişimini her iki taraftan da alarak ABD ile Çin arasında sonsuza kadar süzülüp gidemez. Rekabet sertleştikçe, dengeleme politikaları ihanet olarak görülmeye başlanacaktır. Washington ve Pekin, devletleri taraf seçmeye zorlamak için teknoloji transferlerini kısıtlayacak, tedarik zincirlerini yeniden yönlendirecek, istihbarat paylaşımını azaltacak, yatırımları engelleyecek, gümrük tarifelerini artıracak veya askerî misilleme tehdidinde bulunacak.

Giderek daha hiyerarşik hale gelen bir dünyada orta alan açık bir pazar değildir.

Orası bir mayın tarlasıdır.

Bununla birlikte, orta güçlerin hâlâ kullanabilecekleri bazı kozları bulunmaktadır. Birçoğu ABD ve Çin’in ihtiyaç duyduğu kaynaklara, askerî üslere, limanlara, fabrikalara, teknolojilere ve ordulara sahiptir. Ancak bu avantajlar tek başlarına özerklik sağlamaz. Bunlar ancak daha büyük koruma, teknoloji, finans ve pazar sistemlerine entegre olduklarında güvenlik ve refah sağlayabilir.

Dolayısıyla önümüzdeki yol, Washington ve Pekin’i aşmak amacıyla sonsuz koalisyon arayışlarına girmek değildir. Asıl çözüm hizalanmadır (alignment): Bir ülkenin karşı karşıya olduğu en büyük tehdide karşı en güçlü korumayı sunan büyük güç sistemini seçmesi, kendi ulusal kapasitesini güçlendirmesi ve ardından bu güç sayesinde bulunduğu koalisyon içinde daha fazla nüfuz elde etmeye çalışmasıdır.

Bu yaklaşım, tamamen bağımsız hareket edebilme hayalini dışlamaktadır. Ancak bu, daha değerli bir şeyi, daha tehlikeli bir dünyada hayatta kalma ve başarılı olma yeteneğini de içerir.

ORTA GÜÇ TARİHİ: DENGELERİN TERSİNE DÖNÜŞÜ

Kayıtlı insanlık tarihinin büyük bölümünde orta güçler son derece kırılgan ve tehdit altındaki aktörlerdi. Yaklaşık MÖ 200 ile MS 1800 yılları arasında, herhangi bir dönemde dünya nüfusunun yarısından fazlası yalnızca üç ila beş imparatorluğun egemenliği altında yaşıyordu. Orta ölçekli siyasi yapılar elbette vardı; ancak imparatorluk merkezleri güç kazandıkça ya da zayıfladıkça bu yapılar sürekli olarak eziliyordu, parçalanıyordu ve ortadan kaldırılıyordu.

Bu açıdan Avrupa büyük bir istisna oluşturuyordu. Batı Roma İmparatorluğu’nun beşinci yüzyılda çökmesinden sonra hiçbir hükümdar kıta nüfusunun yaklaşık beşte birinden fazlasını kontrol edemedi. Ancak bu parçalanmış yapı Avrupa’yı orta güçler için güvenli hale getirmedi. Tam tersine, savaşların devletleri şekillendirdiği ve devletlerin savaşları ürettiği acımasız bir rekabet ortamı yarattı. Bu rekabet zayıfları tasfiye etti, güçlüleri sertleştirdi ve sonunda sanayileşmiş yırtıcı güçlerin ortaya çıkmasına yol açtı. Nitekim 1500 yılı civarında Avrupa’da bulunan yaklaşık 500 siyasi oluşum, 1900’e gelindiğinde yaklaşık 20 devlete düşmüştü; bu devletler de dünya kara yüzeyinin yaklaşık yüzde 85’ini kapsayan imparatorluklar kurmuştu.

Orta güçlerin bugün daha görünür hale gelmesinin nedeni daha güçlü olmaları değil, daha fazla risk altında bulunmalarıdır.

Orta güçlerin gerçek anlamda gelişmesi ancak iki dünya savaşının bu emperyal düzeni yıkmasının ardından mümkün oldu. Dünya Savaşları büyük güçleri hem zayıflattı hem de meşruiyetlerini aşındırdı; aynı zamanda daha önce sömürge statüsünde bulunan toplumların egemen uluslara dönüşmesine zemin hazırladı. Sanayileşme, demiryolları, telgraf ağları, eğitim sistemleri, kitlesel üretim ve genişleyen bürokratik yapılar aracılığıyla toplumları birbirine bağlamaya başlamıştı. Dünya savaşları ise milyonlarca insanı — sömürge halkları da dahil olmak üzere — kitlesel ordulara, ulusal ekonomilere ve merkezi yönetimlere dahil ederek bu süreci hızlandırdı.

1945 sonrasında birçok toplum, savaş döneminde oluşan örgütlenme kapasitesini ve milliyetçi bilinci emperyal yönetimlere karşı kullanmaya başladı. Bunun sonucunda tarihsel bir dönüşüm yaşandı: devletlerin imparatorluklar tarafından yutulduğu bir sistemden, imparatorlukların devletlere bölündüğü bir sisteme geçildi. Egemen devletlerin sayısı hızla arttı ve zamanla dört katına çıkarak onlarca potansiyel orta gücün ortaya çıkmasına imkân sağladı.

Soğuk Savaş ise sömürgeciliğin sona ermesini uzun süreli bir “orta güçler dönemi”ne dönüştürdü. Küresel ideolojik rekabet içinde kilitlenen iki süper güç de yeni kurulan devletleri tanımak, daha zayıf ortaklarını korumak ve bu ülkeler üzerinde nüfuz kazanmak için yarışıyordu. Amerika Birleşik Devletleri; Kuzey Amerika, Batı Avrupa ve Japonya’dan Tayvan’a, oradan Filipinler’e uzanan Doğu Asya’daki birinci ada zinciri boyunca uzanan bölge üzerinde güvenlik ve ekonomik bir şemsiye oluşturdu. Washington yurtdışında askerî kuvvetler konuşlandırdı, pazarlarını açtı ve müttefiklerine sermaye ile teknoloji sağladı.

Elbette ABD öncülüğündeki düzen her yerde olumlu sonuçlar doğurmadı. Washington; Şili, Guatemala ve İran’da hükümetlerin devrilmesine destek verdi ve Vietnam Savaşı sırasında Hindiçin’i büyük bir savaş alanına dönüştürdü. Ancak Avustralya, Kanada, Japonya ve Batı Almanya gibi müttefikler açısından Amerikan hegemonyası koruyucu bir kalkan işlevi gördü. Bu ülkeler, büyük güç hâline gelmeden de zenginleşebildi, güvenliklerini sağlayabildi ve uluslararası nüfuz kazanabildi.

Sovyet hegemonyası ise daha sertti ve ekonomik açıdan daha yoksul bir yapıya sahipti. Doğu Avrupa’daki özerkliği büyük ölçüde bastırdı ve Afrika, Asya ile Orta Doğu’nun çeşitli bölgelerinde devrimci hareketleri teşvik etti. Buna rağmen Sovyetler Birliği de orta güçlerin ortaya çıktığı bir dünyanın oluşmasına katkıda bulundu. Moskova sömürgeciliğin sona ermesini destekledi, dost rejimleri silahlandırdı ve sübvanse etti; ayrıca Doğu Avrupa’da sanayi kapasitesinin gelişmesine yardımcı oldu. Sovyetler Birliği orta büyüklükteki devletleri doğrudan ilhak etmek yerine çoğu zaman Bulgaristan, Çekoslovakya, Doğu Almanya, Macaristan ve Polonya’daki uydu rejimler aracılığıyla dolaylı biçimde yönetti; Avrupa dışındaki Küba ve Vietnam gibi müttefiklerini de destekledi. Bu ülkelerin birçoğu gerçek anlamda bağımsız değildi; ancak sınırlarını, bürokratik yapılarını, ordularını, sanayi altyapılarını ve uluslararası kuruluşlardaki koltuklarını korudular.

Birlikte değerlendirildiğinde, birbirine rakip bu iki hegemonik düzen orta güçler çağının güvenlik temelini oluşturdu. 1945 öncesinde devletler düzenli olarak haritadan siliniyordu. 1945 sonrasında ise devletlerin ortadan kalkması son derece nadir hale geldi; yaklaşık her üç yılda bir devletin yok olduğu bir dönemden, yaklaşık her otuz yılda bir devletin ortadan kalktığı bir döneme geçildi. Böylece birçok devlet için fethedilme ve bağımsızlığını kaybetme riski, tarihte eşi görülmemiş ölçüde azalmış oldu.

YAĞMUR YAĞDIĞINDA SEL OLUR

Hayatta kalabilmek, orta güçler çağının ortaya çıkması için yalnızca ilk koşuldu. Koruma altında bulunan devletleri aynı zamanda zengin ve etkili aktörlere dönüştüren asıl unsur ise sanayileşmenin Batı’daki ilk merkezlerinin çok ötesine yayılmasıyla ortaya çıkan insanlık tarihinin en büyük küresel büyüme dalgasıydı.

Binlerce yıl boyunca toplumların büyük bölümü geçimlik ekonomik düzeyin hemen üzerinde yaşamıştı. Kıt enerji kaynakları, düşük tarımsal verimlilik, yetersiz sağlık koşulları ve kısa yaşam süreleri ekonomik gelişmenin önündeki temel engellerdi. Sanayileşme ise fosil yakıtların, makinelerin ve modern altyapının kullanılmasıyla bu sınırları aşmayı mümkün kıldı.

Soğuk Savaş dönemine gelindiğinde geç sanayileşen ülkeler artık modern ekonomiyi sıfırdan inşa etmek zorunda değillerdi. Başka ülkelerde geliştirilen teknolojileri kullanabiliyor, makine ithal edebiliyor, kendini kanıtlamış üretim yöntemlerini kopyalayabiliyor ve işgücünü tarımdan sanayiye kaydırabiliyorlardı. Elektrifikasyonun, sanitasyonun, kentleşmenin ve kitlesel üretimin sağladığı kazanımlardan yararlanabiliyorlardı. Yükselen güçler açısından bu süreç adeta bir “sanayi yürüyen merdiveni” işlevi gördü.

ABD öncülüğündeki uluslararası düzen bu yürüyen merdivene binmeyi daha da kolaylaştırdı. Amerikan güvenlik şemsiyesi altında onlarca ülke, sömürgeler ele geçirmek, okyanus aşırı donanmalar kurmak ya da kendi tedarik zincirlerini bütünüyle korumak zorunda kalmadan refaha ulaşabildi. Amerika Birleşik Devletleri deniz yollarını açık tuttu, dolar merkezli finans sisteminin temel direği oldu ve sermaye, mal, enerji ve teknolojinin olağanüstü kolaylıkla hareket ettiği bir düzenin güvencesini sağladı. Özellikle konteyner taşımacılığı ve dijital koordinasyon teknolojilerinin gelişmesiyle birlikte küresel üretim ağları hızla genişledi.

Geçmişte küçük iç pazarları, sorunlu coğrafi konumları veya sınırlı kaynakları nedeniyle sıkışıp kalabilecek ülkeler, güvenliğini kendilerinin sağlamak zorunda olmadıkları küresel ekonomiye entegre olabildiler. Meksika, Polonya, Güney Kore, Türkiye ve Vietnam küresel üretim merkezlerine dönüştü. Avustralya, Brezilya, Şili, Endonezya, Körfez ülkeleri ve Güney Afrika emtia patlamasından büyük fayda sağladı. Hindistan ve Filipinler hizmet sektörü üzerinden yükselirken; İrlanda, Singapur ve Birleşik Arap Emirlikleri ticaret ve finans merkezleri haline geldi.

Bu ülkelerin izlediği yollar farklıydı, ancak sonuç benzerdi: Büyük güç kategorisinin altında yer alan devletler, küresel güce sahip olmadan küresel ölçeğin sağladığı avantajlardan yararlanabildiler.

Ancak orta güçler çağının dayandığı temeller artık aşınmaya başlamıştır.

Küreselleşme büyümeyi bulaşıcı hale getirmişti. Bir ülkenin ekonomik sıçraması, başka bir ülke için ihracat pazarı, yatırım fırsatı ya da emtia talebi anlamına geliyordu. Çin’in yükselişi bu süreci daha da hızlandırdı. Dünya nüfusunun beşte birinden fazlasına ev sahipliği yapan Çin ekonomisi uzun yıllar boyunca neredeyse çift haneli büyüme oranları yakaladı; orta güçlerin satabileceği ürünlere büyük talep yarattı ve küresel ekonomi üzerinde eşi benzeri görülmemiş bir talep şoku oluşturdu.

1990 ile 2008 yılları arasında küresel ekonomik üretim cari dolar bazında yaklaşık üç katına çıkarken, dünya ticaret hacmi dört kattan fazla büyüdü.

Bu büyüme dalgasından en fazla yararlananlar ise orta güçler oldu. Yüzyılın ilk on yılında gelişmekte olan ekonomiler yıllık ortalama yüzde 6’ya yakın büyüme kaydetti; bu oran ABD ekonomisinin büyüme hızının yaklaşık üç katıydı. Dünya ülkelerinin yaklaşık üçte ikisi yüzde 4’ün üzerinde büyüme gerçekleştirdi; bu da ABD’nin büyüme hızının en az iki katı anlamına geliyordu.

Başka bir ifadeyle, dünya yalnızca zenginleşmiyor, aynı zamanda gelişmiş ülkelerle arasındaki farkı kapatıyor.

Küreselleşme, orta güçlerin tarihsel sorununu çözmüş gibi görünüyordu. Devletlerin nüfuz kazanmak için artık imparatorluklara ihtiyaçları yoktu. Büyüyen dünya ekonomisine entegre olarak daha zengin, daha bağlantılı ve daha etkili hale gelebiliyorlardı.

Ortaya çıkan bu “diğerlerinin yükselişi” (rise of the rest) çok kutuplu bir çağın habercisi olarak görüldü. Orta güçler yalnızca büyümüyor, aynı zamanda örgütleniyordu. Avrupa Birliği doğuya doğru genişliyor ve potansiyel bir süper güç olarak değerlendiriliyordu. BRIC ülkeleri (Brezilya, Rusya, Hindistan ve Çin), başlangıçta Wall Street’in hızlı büyüyen ekonomileri tanımlamak için kullandığı bir kısaltmayken, zamanla diplomatik bir platforma dönüştü ve gücün Batı’dan uzaklaştığı fikrine kurumsal bir zemin kazandırdı.

Emtia fiyatlarındaki yükseliş OPEC’in etkisini artırdı. Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin genişletilmesine yönelik talepler güç kazandı. 2008 küresel finans krizinin ardından ise G-20, küresel kriz yönetiminin temel platformu olarak G-7’nin yerini aldı.

Artık yalnızca birkaç büyük güç tarafından yönetilmeyen bir dünyanın mümkün olduğu düşünülmeye başlanmıştı.

YÜKSELİŞTEN KOPUŞA

Ancak bugün orta güçler çağının dayandığı temeller aşınmaktadır. Hegemonik koruma zayıflamakta, hiper-küreselleşme çözülmekte ve hızlı büyüme yavaşlamaktadır. Bu eğilim, orta güçler ister maddi ölçütlerle — Amerika Birleşik Devletleri ve Çin’den sonra gelen en büyük 20 ekonomi olarak — ister siyasi ölçütlerle — Washington ile Pekin arasında manevra yapmaya çalışan devletler olarak — tanımlansın, değişmemektedir. Her iki durumda da eski dayanaklar ortadan kalkmaktadır.

İlk kaybolan unsur kolay büyüme oldu. Orta güçler artık 1990–2008 büyüme dönemine kıyasla yaklaşık dörtte bir ila üçte bir oranında daha yavaş büyümektedir. Bu da tipik bir ekonominin, eski büyüme temposu devam etmiş olsaydı ulaşabileceği seviyeden yüzde 20’den fazla daha küçük kalması anlamına gelmektedir. Ayrıca bu ülkeler ABD’ye yetişme süreçlerini de durdurmuş durumdadır. Birçoğu 2000’li yılların başında ABD’ye kıyasla ekonomik ağırlığını ikiye katlamıştı; ancak o tarihten bu yana çoğu bu kazanımların yaklaşık üçte birini geri kaybetti. Borç yükleri 2005’e kıyasla yaklaşık dörtte bir oranında daha yüksek ve 2008’den bu yana bu ülkelerin yaklaşık üçte ikisinde verimlilik artışı negatife dönmüş durumda.

Bu yalnızca kötü bir ekonomik döngü değildir. Orta güçleri yukarı taşıyan yürüyen merdiven yavaşlıyor; çünkü en kolay kazanımların büyük bölümü zaten elde edilmiş durumda. Ülkeler otoyolları asfaltlayabilir, köyleri elektriklendirebilir, limanlar inşa edebilir ve işçileri tarımdan sanayiye ancak bir kez kaydırabilir. Bundan sonra büyüme daha fazla inovasyona bağlı hale gelir; inovasyonu üretmek ise hem daha zor hem de yayılması daha yavaş bir süreçtir. Yapay zekâ dahil yeni teknolojiler ise henüz önceki sanayi devrimleri ölçeğinde verimlilik artışları yaratmış değildir.

Demografi de bu sorunu daha ağır hale getirmektedir. Orta güçlerin yaklaşık dörtte üçünde doğurganlık oranı yenilenme seviyesinin altına düşmüş durumdadır; çalışma çağındaki temel nüfus daralmakta ya da durağanlaşmaktadır. Yaşlı nüfusun ise ortalama olarak 25 yıl içinde iki katına çıkması beklenmektedir. Bu karşı rüzgârlar bir araya geldiğinde, “diğerlerinin yükselişi” olarak adlandırılan süreci tersine çevirmiştir.

ORTA GÜÇLER YENİDEN MENÜDE

2008 sonrası küresel ekonomik yavaşlama, aynı zamanda dünyanın en güçlü ve en fazla silahlanmış devletlerini piyasalar, kaynaklar, teknoloji ve topraklar üzerinde daha fazla kontrol kurmaya yöneltti. Rusya komşularını kendi ekonomik etki alanına bağlamaya çalıştı. Yaklaşık 2010’dan itibaren, Sovyet sonrası devletleri Moskova öncülüğündeki bir gümrük birliğine katılmaya zorlamaya başladı. Bu yapı, Rus mallarına yönelik engelleri azaltırken Batı’ya yönelik yeni engeller oluşturacaktı. Ukrayna ise Avrupa Birliği ile serbest ticaret anlaşmasına yönelerek bu girişime direndi. Bunun üzerine Moskova önce ekonomik baskı uyguladı, ardından 2014 yılında ülkeyi işgal etti.

Çin ise yavaşlayan büyümeye; borçla finanse edilen teşvik paketleri, sanayi sübvansiyonları, ihracat fazlaları, sert borç tahsilatlarına dönüşen dış krediler ve Tayvan ile Güney Çin Denizi çevresindeki askerî yığınaklarla karşılık verdi. Amerika Birleşik Devletleri de giderek daha işlem odaklı (transactional) bir yaklaşım benimsedi; tarifeler, yaptırımlar, sanayi politikaları ve askerî gücü hem müttefikleri hem de rakipleri üzerinde daha sert pazarlıklar yapmak için kullanmaya başladı.

Bir zamanlar hiper-küreselleşme, orta güçlerin sınırlarını, tedarik zincirlerini ya da pazar paylarını ciddi şekilde savunmak zorunda kalmadan refah elde etmelerine olanak tanıyordu. Artık durum böyle değildir.

Orta güçler ayrıca büyük güçlerden taviz koparmakta da geçmişe kıyasla çok daha zorlanmaktadır. Soğuk Savaş döneminde ideolojik bağlılık önemli bir değerdi. Daha zayıf devletler sembolik domino taşları, askerî üsler veya ABD ile Sovyet blokları arasındaki fay hatları üzerinde tampon bölgeler olarak görülüyordu. Bu durum onlara yardım, silah, pazar erişimi ve diplomatik destek karşılığında pazarlık yapma imkânı veriyordu. Mısır, Hindistan, Pakistan ve Yugoslavya gibi ülkeler bu oyunu başarıyla oynadı.

Süper güçler aynı zamanda çekirdek müttefik orta güçleri de sübvanse ediyordu. ABD; Japonya, Güney Kore, Tayvan ve Batı Almanya’ya sermaye, teknoloji ve pazar erişimi sağlarken, bu ülkelerin yeni gelişen sanayilerini korumak amacıyla uyguladıkları korumacı politikaları da büyük ölçüde tolere etti. Sovyetler Birliği ise ucuz enerji, ayrıcalıklı ticaret, krediler, silah yardımları ve ekonomik desteklerle kendi bloğunu ayakta tuttu. Bu transferlerin değeri yıllık on milyarlarca doları buluyordu.

Günümüzdeki ABD–Çin rekabeti ise farklı işliyor.

Washington ve Pekin, Demir Perde ile ayrılmış iki rakip dünya inşa etmiyor. Bunun yerine aynı küresel ekonomi içinde üstünlük mücadelesi veriyorlar. Amaçları her ne pahasına olursa olsun sadakat satın almak değil; başkalarının bağımlı olduğu sistemleri kontrol etmek: finans, teknoloji, mineraller, enerji, deniz taşımacılığı ve veri.

İlk bakışta bu durum, kritik boğaz noktalarını kontrol eden orta güçlerin lehine gibi görünebilir. Tayvan ileri teknoloji çip üretiminde liderdir. Hollanda gelişmiş litografi makineleri üretmektedir. Güney Kore bellek çiplerinde önde gelmektedir. Şili bakır ve lityum alanında küresel bir devdir. Singapur dünya ticaretinin önemli deniz merkezlerinden biridir. Türkiye ise Karadeniz ile Akdeniz arasındaki boğazları kontrol etmektedir.

Bu tür varlıklar orta güçlere önemli bir kaldıraç etkisi sağlar. Ancak kaldıraç gücü bağımsızlık anlamına gelmez.

Tek bir kritik düğüm noktasını kontrol eden bir ülke sistemi aksatabilir. Fakat çok sayıda sistemi ve çok sayıda düğüm noktasını kontrol eden bir ülke, kimin hangi koşullarda ve hangi bedelle erişim sağlayacağını belirleyebilir.

Avrupa Birliği, ABD Hegemonyasının Ürünüdür

Bu durum, niş düzeyde kaldıraç gücü ile yapısal güç arasındaki farkı ortaya koymaktadır.

Yapısal güce sahip olan ülke Amerika Birleşik Devletleri’dir. Dolar küresel finans sistemine hâkimdir. ABD tüketici pazarı, kendisinden sonra gelen 7 ülkenin toplam pazarından daha büyüktür. Amerikan şirketleri küresel girişim sermayesinin yaklaşık yarısını sağlamakta ve dünya yüksek teknoloji gelirlerinin yarısından fazlasını üretmektedir. ABD dünyanın en büyük petrol ve doğal gaz üreticisidir; aynı zamanda kendi kıtasından binlerce kilometre uzakta büyük ölçekli savaşlar yürütebilen tek ülkedir ve yaklaşık 70 ülkenin güvenlik sağlayıcısı konumundadır.

Bir orta güç önemli bir fabrikaya, limana, teknolojiye veya doğal kaynağa sahip olabilir. Ancak dolar, müşteri, enerji, güvenlik, yazılım ya da bulut hizmetlerine ihtiyaç duyuyorsa, yine Washington ile çalışmak zorundadır.

ABD’nin Çin’e yönelik yarı iletken kısıtlamaları bu hiyerarşiyi açıkça göstermektedir. ABD müttefikleri çip tedarik zincirinin vazgeçilmez parçalarını üretse de, Washington; tasarım, yazılım, ekipman, bulut platformları, finansman, nihai pazarlar ve ABD teknolojisini kullanan yabancı şirketleri de kapsayan ihracat kontrol kuralları sayesinde sistemin tamamına yayılmış durumdadır.

Washington 2022’de kapsamlı çip kısıtlamaları getirdiğinde müttefikleri itiraz etti ve şirketleri için muafiyet talep etti. Ancak Japonya ve Hollanda sonunda benzer kısıtlamaları kabul etti. Güney Koreli ve Tayvanlı şirketler ise Çin’deki üretim tesislerini çalıştırmaya devam edebilmek için ABD’den izin almak zorunda kaldı.

Trump’ın Nisan 2025’te açıkladığı “Kurtuluş Günü” tarifeleri de aynı örüntüyü ortaya koydu. ABD’nin yakın müttefikleri de dahil olmak üzere, neredeyse tüm ticaret ortaklarına uyguladığı tarifeler orta güçlerde büyük tepki yarattı. Ancak çok azı ortak bir karşılık verebildi ve daha da azı Washington’u geri adım atmaya zorlayabildi. Çoğu ülke daha düşük tarifeler, sektörel muafiyetler veya kısmi rahatlamalar elde edebilmek için ikili müzakerelere yöneldi; bunun karşılığında yatırım vaatleri, Amerikan mallarının satın alınması veya politika tavizleri sundu.

Orta güçler ABD baskısının şartları üzerinde pazarlık yapabildi; fakat baskının kendisinden kaçamadı.

BRICS Bir Güç Merkezi Değil, Bir Şikâyet Platformudur

Çin ise aynı hiyerarşinin farklı bir versiyonunu oluşturmaktadır. Pekin, Washington’un finansal ve güvenlik kapasitesine sahip değildir; ancak sanayi ölçeği sayesinde diğer ülkeleri Çin merkezli tedarik zincirlerine bağlayabilmektedir.

Çin devlet bankaları dev altyapı ve sanayi projelerini finanse edebilir. Çin fabrikaları ise dünya imalat sanayi üretiminin yaklaşık üçte birini gerçekleştirmektedir. Gemi yapımı, bataryalar, elektrikli araçlar, dronlar, güneş panelleri ve nadir toprak elementlerinin işlenmesinde küresel lider konumdadır.

Bu durum Pekin’e orta güçler üzerinde baskı kurmak için birçok araç sunmaktadır. Ham madde kaynaklarını satın alabilir, piyasaları ucuz ihracat ürünleriyle doldurabilir, yarım kalan projelere finansman sağlamayı durdurabilir veya yabancı fabrikaların Çin’den temin ettiği parçalara olan bağımlılığından yararlanabilir.

Örneğin, Endonezya nikel rezervlerine sahiptir; ancak rafinasyon kapasitesinin önemli bir bölümü Çinli şirketlerin kontrolündedir. Meksika ve Vietnam, tedarik zincirlerinin Çin dışına kaymasından fayda sağlıyor gibi görünse de birçok fabrikaları hâlâ Çin girdilerine bağımlıdır.

Orta güçler sistemin değerli parçalarını kontrol ediyor olabilir; ancak Çin çoğu zaman bu parçaların etrafındaki sanayi ekosistemini kontrol etmektedir.

Güç Hâlâ Hiyerarşiktir

Askerî güç de benzer şekilde hiyerarşik bir yapı sergilemektedir. Dronlar, füzeler, mayınlar ve siber saldırılar orta güçlere daha keskin pençeler kazandırmıştır. Ancak kendi sınırlarına yakın bölgelerde saldırganlara zarar verebilmek ile denizaşırı bölgelerde güç projeksiyonu yapabilmek aynı şey değildir.

Son bir yıldaki Amerikan operasyonları bu farkı açıkça ortaya koymuştur.

Venezuela’da ABD aylar boyunca Devlet Başkanı Nicolás Maduro’nun hareketlerini takip etti. Daha sonra 20 farklı noktadan kalkış yapan 150’den fazla uçakla operasyon düzenledi; Caracas’ın bazı bölgelerinde elektrik sistemlerini devre dışı bıraktı, Venezuela savunmasını etkisiz hale getirdi ve özel kuvvetler ile FBI ajanlarını helikopterlerle başkente indirerek Maduro’yu yakalayıp bir ABD savaş gemisine taşıdı.

İran’a karşı yürütülen operasyonlarda ise ABD ve İsrail istihbaratı İranlı liderlerin hareketlerini takip etti ve dağılmalarına fırsat vermeden onları hedef aldı. Siber ve uzay unsurları İran’ın komuta merkezlerini felç etti. Ardından kara ve deniz platformlarından kalkan 100’den fazla Amerikan uçağı eş zamanlı saldırılar düzenleyerek binden fazla hedefi vurdu; İran’ın üst düzey liderliğinin büyük kısmını etkisiz hale getirdi ve ülkenin hava savunmasını, hava kuvvetlerini, donanmasını ve füze kapasitesini büyük ölçüde tahrip etti. Tahran karşılık verdiğinde ise ABD ekipleri gemilere ve Körfez’deki üslerine yönelen yüzlerce füze ve insansız hava aracını etkisiz hale getirdi.

İşte yıkıcı kapasite ile komuta kapasitesi arasındaki fark budur.

Bazı orta güçler daha güçlü ordulara ciddi zararlar verebilir. Ancak hiçbiri binlerce hedefi sürekli izleyemez, kuvvetlerini uzun mesafelere taşıyamaz, bu kuvvetleri sevk sırasında koruyamaz, yakıt ve mühimmat desteği sağlayamaz, farklı alanlardan gelen istihbaratı birleştiremez ve kendi coğrafyasından uzakta haftalar ya da aylar boyunca savaş sürdüremez.

Üstelik başarılı direniş örnekleri bile çoğu zaman daha büyük bir sistemin parçası olmayı gerektirir. Örneğin, Ukrayna son derece etkili bir mücadele yürütmüştür; ancak bunu Batı’nın sağladığı finansman, istihbarat, hava savunması, eğitim, iletişim altyapısı ve mühimmat ağına entegre olarak gerçekleştirebilmiştir.

ORTA ALAN AYAKTA KALAMAZ

Eğer orta güçler yeniden “menüye” dönmüşse, akla gelen ilk çözüm onların birleşmesidir. Mark Carney’nin Davos’taki mesajı da buydu ve bu düşünce ilk bakışta oldukça makul görünmektedir. Koalisyonlar, orta güçlerin sesini güçlendirebilir ve belirli konularda onlara pazarlık gücü kazandırabilir. Ancak onları büyük güçlere dönüştüremez ve uluslararası sistemde kalıcı bir söz hakkı elde etmelerini garanti edemez.

İlk sorun ölçek meselesidir.

Dünya gerçekte çok kutuplu değildir. Gücün temel göstergelerine bakıldığında Amerika Birleşik Devletleri açık ara önde yer almakta, Çin genellikle ikinci sırada bulunmakta ve geri kalan tüm ülkeler bu iki gücün oldukça gerisinde sıralanmaktadır. İlk iki güç ile diğerleri arasındaki fark, orta güçlerin kendi aralarındaki farklardan çok daha büyüktür.

Bu keskin güç uçurumu, en geniş kapsamlı orta güç koalisyonlarının bile bağımsız bir kutup oluşturmasını engellemektedir. Örneğin, Harvard Belfer Center’ın “orta güç” olarak tanımladığı 13 ülke ele alınabilir: Brezilya, Mısır, Hindistan, Endonezya, Kazakistan, Nijerya, Pakistan, Suudi Arabistan, Singapur, Güney Afrika, Türkiye, Birleşik Arap Emirlikleri ve Vietnam.

Bu ülkelerin toplam ekonomisi bir araya getirildiğinde bile ABD ekonomisinin yarısından daha küçüktür. Toplam tüketici pazarları ABD pazarının yaklaşık yüzde 40’ına ulaşabilmektedir. Askerî harcamaları ABD’nin yaklaşık dörtte biri düzeyindedir ve dünyanın önde gelen yüksek teknoloji gelirlerinde neredeyse hiç pay sahibi değildirler. Nitekim Belfer Center dahi bu ülkeleri “tutarlı bir blok oluşturmayan aktörler” olarak tanımlamaktadır.

Hayali koalisyonlar bile bu açığı kapatamamaktadır. Gücün temel göstergelerinde üçüncü ile onuncu sırada yer alan ülkeler — piyasa döviz kurlarıyla GSYH, tüketici pazarı büyüklüğü, askerî harcamalar veya yüksek teknoloji gelirleri açısından — tek bir blok altında toplansa bile ABD’yi yakalayamamaktadır. Üstelik böyle bir blok son derece gerçek dışı olurdu, çünkü Washington’un en yakın müttefiklerinden bazılarının Rusya ile aynı safta yer almasını gerektirirdi. Buna rağmen böyle bir yapının toplam ekonomik büyüklüğü yine ABD’den küçük kalacak, tüketici pazarı yaklaşık dörtte bir daha dar olacak, askerî harcamaları ABD’nin yalnızca üçte ikisine ulaşabilecek ve yüksek teknoloji gelirleri ABD’nin yarısından daha az olacaktır.

Ancak mesele yalnızca büyüklük değildir. Asıl engel siyasettir.

Orta güç koalisyonları temel bir ikilemle karşı karşıyadır: Koalisyon büyüdükçe ağırlığı artar; ancak birlik içinde kalması da zorlaşır. Küçük gruplar hızlı hareket edebilir fakat etkileri sınırlıdır. Büyük gruplar ise daha fazla güç kazanırken aynı zamanda daha fazla veto noktası, rekabet ve bedavacı davranış üretir.

Bu sorunların aşılabilmesi için başarılı koalisyonların genellikle bir “çapa güce” ihtiyacı vardır. Bu güç, maliyetleri üstlenmeye, kararsız aktörleri ikna etmeye ve ayrılmaya çalışanları cezalandırmaya hazır olan lider devlettir.

Napolyon’a karşı mücadelede bu rolü Birleşik Krallık üstlenmişti. Hitler’e karşı ise önce Britanya, daha sonra Sovyetler Birliği aynı görevi yerine getirdi; ta ki ABD savaşa girene kadar.

Bugün ise hiçbir orta güç böyle bir liderlik rolünü üstlenememektedir. Bu nedenle ortada gerçekten etkili bir orta güç koalisyonu bulunmamaktadır.

Avrupa Birliği Paradoksu

Bir orta güç koalisyonu oluşturmanın en kolay yolu, bir süper gücün koruması altında birleşmektir. Ancak bu yöntem kendi içinde bir paradoks yaratır.

Hegemonik koruma, orta güçlerin kaynaklarını birleştirmelerine ve iç bölünmelerini aşmalarına yardımcı olur. Ancak aynı zamanda onların kendi başlarına hareket edebilme yeteneklerini de zayıflatır.

Bu durum bir seraya benzetilebilir. Sera, kırılgan bitkilerin büyümesine imkân tanır; fakat onları sert hava koşullarına dayanamaz hale getirir.

Avrupa Birliği bu paradoksun en belirgin örneğidir.

Zenginliği ve kurumsal derinliği sayesinde dünyanın en umut verici orta güç koalisyonu gibi görünmektedir. Ancak Avrupa Birliği, ABD hegemonyasına alternatif bir yapı değil; onun bir ürünüdür.

Amerikan güvenlik şemsiyesi, Avrupa entegrasyonunu mümkün kılmıştır. Çünkü Avrupa kıtasının tarihsel güvenlik ikilemlerini büyük ölçüde ortadan kaldırmıştır. Fakat aynı süreç Avrupa’nın sert güç üretme kapasitesini ve iradesini de zayıflatmıştır.

Soğuk Savaş sonrasında Avrupa bir askerî güçten ziyade bir “refah süper gücü” haline geldi. Savunmaya GSYH’sinin yüzde 2’sinden daha azını harcarken, sosyal koruma harcamalarına yaklaşık yüzde 25 ayırdı. Bu oran, dünya nüfusunun yalnızca yüzde 5’ine sahip olmasına rağmen küresel sosyal harcamaların yarısından fazlasına denk gelmektedir.

Sonuç olarak Avrupa; istihbarat, hedefleme, havada yakıt ikmali, hava savunması, lojistik, mühimmat ve uzun menzilli saldırı kapasitesi açısından ABD’ye aşırı bağımlı hale geldi. Balkanlar’dan Ukrayna’ya kadar uzanan krizlerde kendi kıtasında bile bağımsız hareket etmekte zorlandı; denizaşırı bölgelerde güç projeksiyonu yapmak ise çok daha güç hale geldi.

Ekonomik alanda da benzer bir tablo ortaya çıktı. Avrupa, ihtiyaç duyduğu birçok şeyi ABD koruması altındaki küresel pazarlardan satın almaya alıştı; bunları kendi bünyesinde üretmeye yeterince yatırım yapmadı. Dünyanın kendi kurallarını benimseyeceğini varsayarak düzenleme üretmeye odaklandı; ancak sonuçta enerji bağımlılığı ve teknolojik durgunlukla karşı karşıya kaldı.

Nükleer santrallerini kapattı, kaya gazı üretimini yasakladı ve bugün enerjisinin yaklaşık yüzde 60’ını ithal etmektedir. Ukrayna savaşı öncesinde Avrupa’nın doğal gaz ve kömür ithalatının yaklaşık yarısı ile petrol ithalatının dörtte biri Rusya’dan geliyordu. Savaş sonrasında ise Rusya’ya olan bağımlılık yerini daha büyük ölçüde ABD’ye olan bağımlılığa bıraktı.

Teknoloji alanında tablo daha da çarpıcıdır. Piyasa değeri açısından dünyanın en büyük 50 teknoloji şirketinden yalnızca dördü Avrupalıdır; buna karşılık yaklaşık 30’u Amerikan şirketidir. Avrupa’nın küresel teknoloji gelirlerinden aldığı pay 2013–2023 arasında yüzde 22’den yüzde 18’e düşerken, ABD’nin payı yüzde 30’dan yüzde 38’e yükselmiştir.

Avrupa dijital kapitalizmi düzenlemektedir; ancak onu üretmemektedir.

Amazon, Google, Meta veya Microsoft ölçeğinde teknoloji devlerine sahip olmayan Avrupa’nın dijital ekonomisinin büyük bölümü bugün Amerikan platformları üzerinde çalışmaktadır: bulut bilişim hizmetleri, iş yazılımları, siber güvenlik sistemleri, yapay zekâ uygulamaları, akıllı telefon işletim sistemleri ve ödeme altyapıları bunların başında gelmektedir.

Sonuç genel olarak göreli bir gerilemedir.

2008 yılında Avrupa Birliği ekonomisi ABD ekonomisinden daha büyüktü ve küresel GSYH’nin yüzde 25’ini üretiyordu. 2024 yılına gelindiğinde ise AB ekonomisi ABD’den üçte bir oranında daha küçük hale geldi ve küresel ekonomik payı yüzde 17’ye geriledi.

BRICS ve ASEAN’ın Sınırları

Diğer orta güç koalisyonları ise çok daha zayıf görünmektedir.

BRICS, başlangıçta Brezilya, Rusya, Hindistan, Çin ve Güney Afrika’dan oluşan bir platformken daha sonra İran dahil yeni üyeler ve ortak ülkelerle genişledi. Ancak büyük güç baskısına karşı bir denge unsuru olmak yerine, zamanla ortak şikâyetlerin dile getirildiği bir platforma dönüştü.

Üstelik BRICS üyelerinin önemli bir bölümü, kendilerini tehdit eden aktörlerle aynı masada bulunmaktadır. Hindistan Çin’den çekinmektedir. İran ile Körfez ülkeleri arasında ciddi bir rekabet vardır. Çoğu üye, katı blok disiplininden çok esnek hareket alanlarını korumayı tercih etmektedir.

Nitekim ABD ve İsrail’in İran’a yönelik saldırıları sırasında BRICS ortak bir bildiri yayımlamayı dahi başaramamıştır.

ASEAN da farklı değildir.

Bugün 11 üyeye sahip olan Güneydoğu Asya Uluslar Birliği’nin ortak bir tehdidi, ortak bir stratejisi ya da ortak bir ekonomik temeli bulunmamaktadır. Vietnam ve Filipinler Çin’den endişe duyarken; Kamboçya ve Laos Pekin’e bağımlıdır. Endonezya özerkliğini korumaya çalışmakta, Singapur dengeleme siyaseti izlemekte, Myanmar ise iç savaşla mücadele etmektedir.

Oybirliği kuralı ise herhangi bir üyenin kararları bloke etmesine olanak tanımakta ve ASEAN’ı çoğu zaman bir diplomatik bekleme salonuna dönüştürmektedir.

Dünya Bir Alışveriş Merkezi Değildir

Daha küçük gruplar daha başarılı görünmektedir; ancak bunun temel nedeni daha sınırlı hedeflere sahip olmalarıdır.

OPEC, belirli ve vazgeçilmez bir kaynağı kontrol eden orta güçlerin ciddi etki yaratabileceğini göstermiştir. Ancak OPEC jeopolitik bir blok değil, tek ürün üzerine kurulu bir karteldir. Üyelerinin amacı ortak bir siyasi düzen kurmak değil, yüksek petrol fiyatlarını korumaktır. Üstelik Angola, Katar ve BAE’nin ayrılmasıyla bu yapı dahi zayıflamaktadır.

Benzer şekilde, Kapsamlı ve Aşamalı Trans-Pasifik Ortaklığı Anlaşması (CPTPP) bir ticaret anlaşmasıdır; stratejik bir ittifak değildir.

Dünya Ticaret Örgütü içindeki Ottawa Grubu gibi platformlar teknik iş birliği sağlayabilir; ancak güç üretmezler.

Başarılı görünen mini-lateral yapılar ise aslında tam tersini kanıtlamaktadır. QUAD (Avustralya, Hindistan, Japonya ve ABD) ve teknoloji tedarik zincirlerine odaklanan Pax Silica gibi girişimler etkili görünmektedir; çünkü bunların arkasında ABD bulunmaktadır.

Bu noktada Carney’nin Davos’ta önerdiği “değişken geometri” seçeneği ortaya çıkmaktadır: Her konuda farklı koalisyonlar kurmak.

Ancak bu bir orta güç düzeni değildir. Bu, uluslararası siyasetin her zamanki halidir: Devletlerin baskı altında sürekli yeni ortaklıklar aradığı; daha güçlü aktörlerin ise bu koalisyonları bölmek, satın almak, tehdit etmek veya cezalandırmak için çaba gösterdiği bir sistem.

Bazı akademisyenler orta güçlerin güvenliği bir yerden, teknolojiyi başka bir yerden ve pazar erişimini üçüncü bir kaynaktan sağlayabileceği “alakart bir düzen” tasavvur etmektedir.

Ancak dünya bir alışveriş merkezi değildir. Dünya, doğa durumuna daha çok benzemektedir.

Avrupa’nın 2019’da ABD yaptırımlarını aşmak ve İran ile ticareti sürdürmek için kurduğu INSTEX mekanizması bunun çarpıcı bir örneğidir. Washington, sistemi kullanan aktörleri dolar sisteminden dışlamakla tehdit etmiş ve girişim etkisiz kalmıştır.

Aynı yıl Türkiye Rus hava savunma sistemleri satın aldığında, ABD Ankara’yı F-35 programından çıkarmıştır.

2025 yılında Hindistan, Amerikan uyarılarına rağmen Rus petrolü almaya devam ettiğinde ise Washington yüzde 50 gümrük tarifesi uygulamıştır.

Çin de benzer şekilde hareket etmektedir.

Kamboçya üzerinde baskı kurarak ASEAN’ın Güney Çin Denizi’ndeki Çin askerî faaliyetlerini eleştirmesini engellemiş; Litvanya’nın Tayvan ile ilişkilerini geliştirmesine karşı ticareti kısıtlamış ve Litvanya girdilerini küresel tedarik zincirlerinden dışlamaya çalışmıştır. Avustralya’nın COVID-19’un kökenlerine ilişkin soruşturma talebine ise arpa, şarap, et, kömür, pamuk ve ıstakoz ürünlerine yönelik tarifeler ve gayriresmî yasaklarla karşılık vermiştir.

Vietnam da benzer baskılarla karşılaşmıştır. Çin, İspanyol, Emirlik, Rus ve Japon şirketlerinin dahil olduğu açık deniz doğalgaz projelerini; askerî baskı ve deniz milisleri aracılığıyla durdurmaya zorlamıştır.

Sonuç olarak, büyük güç rekabetinin belirlediği bir dünyada değişken geometri orta güçleri korumamaktadır.

Aksine onları daha görünür ve daha kırılgan hale getirmektedir. Çünkü etkili olacak kadar güçlü her koalisyon, aynı zamanda cezalandırılabilecek kadar görünür hale gelir.

BİR HÂMİ SEÇİN

Eğer orta güçler tek başlarına ayakta kalamıyor, bağımsız bir kutup oluşturamıyor ve geçici koalisyonların içinde saklanamıyorsa, o zaman dayanacakları daha büyük bir sistem seçmek zorundadırlar. Bu, körü körüne itaat etmek anlamına gelmez. Orta güçler hâlâ geniş çaplı ticaret yapabilir ve herkesle konuşabilir. Ancak gücün temel alanlarında — hangi silahları satın alacakları, hangi istihbaratı paylaşacakları, hangi bankacılık sistemine dayanacakları, hangi çip ve bulut altyapılarını kullanacakları, hangi enerji ağlarına katılacakları ve hangi yaptırımları uygulayacakları gibi konularda — giderek daha fazla taraf seçmek zorunda kalacaklardır.

Dengeleme siyaseti (hedging), tehditlerin uzak olduğu ve büyük güçlerin belirsizliği tolere ettiği dönemlerde işe yarar. Ancak rekabet sertleştikçe ve her iki taraf da aynı soruyu sormaya başladığında bu yaklaşım zayıflar: “Bizimle misin, karşımızda mı?”

Bu nedenle orta güçlerin karşı karşıya olduğu temel mesele artık seçim yapmaktan kaçınmak değil, bir hâmiyi seçerken onun piyonu haline gelmemektir.

Uyumlanma (alignment), teslimiyet anlamına gelmez. Aksine, sahip olunan niş avantajları pazarlık gücüne dönüştürmenin bir yoludur. Tek başlarına limanlar, askerî üsler, çip üretim teknolojileri, maden yatakları, drone sanayileri veya tersaneler bir ülkenin güvenliğini sağlamaya yetmeyebilir. Ancak daha büyük bir ittifakın içinde bu varlıklar, orta güçlerin eksik olduğu koruma, istihbarat, teknoloji, sermaye, pazar erişimi ve stratejik etki gibi unsurlar karşılığında kullanılabilecek kozlara dönüşebilir.

Buradaki amaç bağımlılıktan tamamen kurtulmak değildir; çünkü bu çoğu zaman mümkün değildir. Amaç, bağımlılığı karşılıklı hale getirmektir. Bir süper güç için vazgeçilmez hale gelen bir ülke, zamanla yalnızca yönlendirilen değil; danışılan, silahlandırılan, finanse edilen ve savunulan bir ortak konumuna yükselebilir.

Orta güç koalisyonu kurmanın en kolay yolu hâlâ bir süper gücün koruması altında birleşmektir.

Japonya Modeli

Bu durumun en iyi örneklerinden biri Japonya’dır.

Michael Green’in Foreign Affairs’te açıkladığı gibi Tokyo, Asya’da Amerikan gücünün yerini almaya çalışmıyor; kendisini Amerikan gücü için vazgeçilmez hale getiriyor.

Japonya, Washington’a bölgede rekabet edebilmesi için ihtiyaç duyduğu unsurları sağlıyor: yerel askerî üsler, teknoloji, sanayi kapasitesi, gemi bakım-onarım hizmetleri, füze üretimi, koalisyon oluşturma desteği ve bölgesel meşruiyet.

Bu sayede ABD stratejisi dışarıdan dayatılan bir müdahale gibi değil, büyük bir Asya demokrasisinin de liderlik ettiği bir ortak girişim gibi görünmektedir.

Karşılığında Japonya, Çin’i dengeleyebilecek tek güce erişim sağlamakta ve bu gücün nasıl kullanılacağı konusunda daha fazla söz sahibi olmaktadır.

Finlandiya ve İsveç’in Tercihi

Finlandiya ve İsveç de Avrupa’da benzer bir tercih yaptı.

Bu ülkeler NATO’ya, kendi savunma kapasitelerini kaybettikleri için değil, ulusal direncin Amerikan gücüyle desteklendiğinde daha etkili olacağını düşündükleri için katıldılar.

NATO son derece yetkin iki kuzey ordusunu bünyesine katarken, Finlandiya ve İsveç de NATO Antlaşması’nın 5. Maddesi kapsamındaki kolektif savunma güvencesine kavuştu.

Avustralya, Polonya, Filipinler ve Güney Kore de aynı yaklaşımın farklı versiyonlarını temsil etmektedir. Bu ülkeler bir yandan ulusal güçlerini artırırken, diğer yandan ABD öncülüğündeki ağ içinde daha değerli hale gelmeye çalışmaktadır.

İttifaklar Neden Çalışır?

Uluslararası güvenlik örgütlerinin çoğu başarısız olurken, ittifakların başarılı olmasının nedeni budur.

Milletler Cemiyeti veya Birleşmiş Milletler gibi kolektif güvenlik kurumları devletlerden soyut kuralları savunmalarını ister: herhangi bir saldırgana karşı, herhangi bir yerde ve doğrudan çıkarları olsun ya da olmasın.

“Değişken geometri” yaklaşımı ise daha da kırılgandır; çünkü devletlerden ortaya çıkan her yeni tehdide doğaçlama şekilde tepki vermelerini bekler.

İttifaklar ise çok daha pratiktir.

Tehdidi tanımlarlar, yetenekleri bir araya getirirler, görev paylaşımı yaparlar ve krizler ortaya çıkmadan önce iş birliği alışkanlıkları oluştururlar. Onları bir arada tutan şey evrensel iyi niyet değil, ortak tehlikedir.

Bu hoş bir motivasyon olmayabilir; ancak devletler neye karşı birlikte hareket ettiklerini bildiklerinde çok daha güvenilir şekilde iş birliği yaparlar.

Doğru Tarafı Seçmek

Bununla birlikte doğru hizalanmayı seçmek otomatik bir süreç değildir.

Orta güçler yalnızca en güçlü ya da en tanıdık aktöre bağlanmamalıdır. Bunun yerine daha zor bir soru sormalıdırlar:

Hangi büyük güç, benim güvenliğim, refahım ve özerkliğim açısından daha büyük bir tehdit oluşturuyor?

Bu sorunun cevabı ülkeden ülkeye değişecektir.

Bazıları doğrudan işgal tehdidiyle karşı karşıyadır. Bazıları ekonomik baskıya, teknolojik bağımlılığa, siyasi müdahalelere veya güvenilmez bir müttefik tarafından terk edilme riskine maruz kalmaktadır.

Hindistan gibi bazı büyük orta güçler diğerlerine göre daha fazla manevra alanını koruyabilir. Ancak büyük güç rekabeti sertleştikçe, en güçlü orta güçler bile hangi tehlikeden kaçmak istediklerine ve hangi büyük sistemin onlara daha fazla koruma sunduğuna karar vermek zorunda kalacaktır.

Daha Az Kötü Olanı Seçmek

Çoğu orta güç için bu tercih, ideal seçenekler arasında değil; daha az kötü olanlar arasında yapılacak bir seçimdir.

Yine de yazarın görüşüne göre bu tercih aslında oldukça açıktır.

Amerika Birleşik Devletleri giderek daha zor bir hâmidir. Müttefiklerine tarifeler uygulamakta, yaptırımlar getirmekte, ihracat kontrolleri koymakta, askerî erişim taleplerinde bulunmakta ve ani politika değişiklikleri yapmaktadır.

Buna rağmen başka hiçbir gücün sunamadığı avantajları sağlamaya devam etmektedir:

  • Dünyanın herhangi bir bölgesinde büyük savaşlar yürütebilen tek askerî güç tarafından sağlanan koruma,
  • Dünyanın en derin sermaye piyasalarına erişim,
  • En büyük tüketici pazarı,
  • Küresel inovasyon merkezleri,
  • Zengin ve yetenekli müttefiklerden oluşan geniş bir ağ.

Ayrıca Amerikan gücü demokratik kurumlar üzerinden işlediği için dış aktörler zaman zaman bu sistemi etkileyebilmektedir. Müttefikler Kongre nezdinde lobi yapabilir, şirketleri harekete geçirebilir, medya tartışmalarını etkileyebilir ve diğer ABD ortaklarıyla iş birliği kurabilir.

Her zaman kazanamayabilirler; ancak oyunun içinde yer alabilirler.

Çin’in Teklifi

Çin ise daha sınırlı bir teklif sunmaktadır.

Pekin yollar inşa edebilir, limanları finanse edebilir, emtia satın alabilir ve ucuz mallar ile sanayi girdileri sağlayabilir. Bazı ülkeler için bu oldukça faydalıdır.

Ancak krediler, altyapı yatırımları ve Batı’ya karşı pazarlık gücü dışında Çin’in sunduğu imkânlar sınırlıdır.

Pekin’in bir güvenlik şemsiyesi yoktur. Küresel rezerv para birimine sahip değildir. Daha zayıf ortakların etkide bulunabileceği açık siyasi kanallar sunmamaktadır.

Çin’in gücü kapsayıcı değil, kuşatıcıdır.

Limanı finanse eder, inşaat şirketlerini sağlar, ağı kurar, minerali işler, piyasayı ihracat ürünleriyle doldurur ve zamanla dışarıdan daha az mal satın almaya çalışır.

Kalkınma olarak başlayan süreç zamanla bağımlılığa dönüşebilir.

Sonuç

Orta güçler hiyerarşik bir dünyada yaşayıp yaşamayacaklarını seçemezler.

Seçebilecekleri tek şey, hangi hiyerarşinin kendilerine daha fazla hareket alanı sunduğudur.

Asıl tehlike ise özerkliğin görüntüsünü gerçek güç sanmaktır. Zirveleri, forumları ve etkileyici söylemleri kutlarken; para, teknoloji, enerji ve askerî güç üzerindeki gerçek kontrolün daha güçlü aktörlerin elinde birikmeye devam ettiğini gözden kaçırmaktır.

Güvenlik; tek başına ayakta durmaktan ya da geçici koalisyonlar kurmaktan değil, daha büyük bir sistem içinde etkili pazarlık yapabilmekten gelecektir.

Orta güçler düz ve eşitlikçi bir dünyanın özgür aktörleri değildir.

Ancak giderek daha eşitsiz hale gelen bir uluslararası sistemde, büyük bir güçle ortaklık kurarak refahlarını ve etkilerini koruyabilirler.

Ancak bunun yerine çok daha değerli bir şeyi korumaktadır: Daha tehlikeli hale gelen bir dünyada ayakta kalabilme ve başarılı olabilme kapasitesini.

Trump Hatasını Kabul Etmeli

Editör
-
0
Trump Hatasını Kabul Etmeli

Trump hatasını kabul etmeli. İran savaşı açıkça bir yanlıştı. Neden Bunu Söylemiyor?

Bu makale, Harvard Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Profesörü ve Foreign Policy köşe yazarı Stephen M. Walt tarafından kaleme alınmıştır. Yazıda ifade edilen görüşler yazara aittir ve TUİÇ Akademi’nin kurumsal görüşünü yansıtmamaktadır.

Amerika Birleşik Devletleri ile İran arasında konuşulduğu iddia edilen anlaşmanın ayrıntılarını henüz bilmiyoruz; hatta böyle bir anlaşmaya gerçekten varılıp varılmayacağı bile belirsiz. Ancak üç haneli bir IQ’ya sahip herkes, İsrail ve Amerika Birleşik Devletleri’nin savaşı başlatarak devasa bir hata yaptığını anlayabilir.

Çünkü açıklanan hedeflerin hiçbirine ulaşılamadı. İran rejimi çökmedi, nükleer stoklarından vazgeçmedi ve füze ile insansız hava aracı kapasitesi de ortadan kaldırılmadı. Aksine, İran istediği takdirde Hürmüz Boğazı’nı kapatabilecek ve komşularına ciddi zarar verebilecek kapasiteye sahip olduğunu gösterdi. Son üç ay boyunca ABD Başkanı Donald Trump ve Savunma Bakanı Pete Hegseth’in yaptığı övünmelerin ve sert söylemlerin büyük ölçüde boş sözlerden ibaret olduğu ortaya çıktı.

Bir anlaşmaya varıldığında Trump yönetimi bu başarısızlığı süslemeye çalışacak ve bunu stratejik bir zafer gibi sunacaktır. Ancak çok az kişi buna inanacaktır. Böyle bir çaba yalnızca başkanı ve etrafındaki dalkavuk danışmanları daha da gülünç gösterecektir. Bu fiyaskoyu başarı olarak pazarlamanın inandırıcı bir yolu yoktur. Bunu ne kadar çok yapmaya çalışırlarsa, o kadar gerçeklikten kopmuş görüneceklerdir.

Bu durum beni farklı bir ihtimali düşünmeye sevk etti: Ya Trump çıkıp hata yaptığını kabul etseydi?

Hata kabul etmek hiçbir zaman onun güçlü yanı olmadı. Fakat bu konuda yalnız değildir. Siyasetçiler, özellikle de önemli konularda, hata yaptıklarını neredeyse hiç kabul etmezler. Üstelik hata yaptıkları hemen herkes tarafından açıkça görüldüğünde bile.

Örneğin, eski Birleşik Krallık Başbakanı Boris Johnson hâlâ Brexit’i savunmaktadır. Eski ABD Dışişleri Bakanı Mike Pompeo ise 2003 Irak işgalinin ve Trump’ın ilk döneminde 2015 İran Nükleer Anlaşması’nın iptal edilmesinin doğru kararlar olduğunu ileri sürmeye devam etmektedir.

Bu isteksizlik aslında biraz şaşırtıcıdır. Hepimiz hiç kimsenin kusursuz olmadığını biliriz. Dış politika ise belirsizliklerle dolu bir alandır; en iyi hazırlanmış planlar bile başarısız olabilir. Hiçbir lider her zaman doğru karar veremez. Bu durum Trump’tan daha bilge ve daha az dürtüsel liderler için bile geçerlidir.

Çoğumuz hata yaptığımızda yapılması gereken en doğru şeyin bunu kabul etmek, ders çıkarmak ve aynı hatayı tekrar etmemeye çalışmak olduğunu öğreniriz. Elbette sürekli pahalı hatalar yapan bir lider sonunda bunun bedelini öder ve bunu hak eder. Ancak genel olarak başarılı olan ve zaman zaman yaptığı hataları kabul edecek cesareti gösteren siyasetçiler, kamuoyu onların dürüstlüğünü takdir ederse daha da popüler hale gelebilirler.

Buna rağmen çok az lider bu yolu tercih etmektedir.

Otoriter liderler hata kabul etmeye özellikle isteksizdir. Çünkü iktidarları çoğu zaman kişilik kültüne ve yanılmaz oldukları algısına dayanır. Demokratik liderler de görevdeyken hata yaptıklarını kabul etmek istemezler. Çünkü rakiplerinin en küçük bir itiraftan bile siyasi avantaj sağlamaya çalışacağını bilirler.

Yine de bazı istisnalar olmuştur. John F. Kennedy Domuzlar Körfezi çıkarmasının sorumluluğunu üstlenmişti. Barack Obama, Tom Daschle’ı Sağlık Bakanlığı görevine aday göstermesinin hata olduğunu kabul etmişti. Ronald Reagan da İran-Kontra skandalının yanlış bir karar olduğunu aşağı yukarı kabul etmişti.

Ancak bu tür örnekler son derece nadirdir.

2004 yılında Başkan George W. Bush’a ilk görev döneminde yaptığı hatalar sorulduğunda tek bir örnek bile verememişti. Siyasetçilerin hata itiraflarını görmek istiyorsanız genellikle anı kitaplarının yayımlanmasını beklemeniz gerekir; o zaman bile hayal kırıklığına uğrayabilirsiniz.

Fakat Trump siyasi kariyeri boyunca kuralları bozan bir figür oldu. Hatta bu yönüyle Ronald Reagan’ın “Teflon” lakabını bile geride bıraktı. Hatırlayalım: Beşinci Cadde’de birini vurabileceğini ve yine de seçmen kaybetmeyeceğini söylemişti. Üzücü olan şu ki bu iddiası en doğru öngörülerinden biri olarak ortaya çıktı.

Yakın dönem Amerikan başkanları arasında kameraların karşısına çıkıp büyük bir hata yaptığını söyleyebilecek ve ardından yoluna devam edebilecek biri varsa, o kişi Trump’tır.

Üstelik bunu yapmak düşündüğü kadar zor olmayabilir.

Trump öncelikle İran sorununun uzun yıllardır çözülemeyen karmaşık bir mesele olduğunu hatırlatabilir. Kendisinden önceki başkanların da bu problemi çözmeyi başaramadığını söyleyebilir. Sorunu kalıcı biçimde çözmek istediğini ve yeni bir bombardıman dalgasının işe yarayacağını düşünmek için makul nedenleri olduğunu ileri sürebilir.

İran rejiminin popüler olmadığını ve yılın başlarında geniş çaplı protestoları bastırmak zorunda kaldığını hatırlatabilir. Bu hesabın yanlış çıktığını kabul edebilir; ancak ardından klasik Trump tarzıyla hiçbir şeyin yüzde yüz kesin olmadığını, liderlerin zor kararlar almak zorunda kaldığını söyleyebilir.

Sonra da hatanın kötü tavsiyelerden kaynaklandığını öne sürebilir.

Bu noktada suçu İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu’ya yükleyebilir. Netanyahu’nun saldırgan politikaları Trump’a hiçbir fayda sağlamamış, aksine hem ABD’de hem de İsrail’de giderek daha fazla tepki çeken bir figür haline gelmiştir. Hatta bugün Netanyahu’yu günah keçisi ilan etmek Trump’ın popülaritesini bile artırabilir.

Trump, niyetlerinin iyi olduğunu ve risk almaya değer bir girişimde bulunduğunu söyledikten sonra bu süreçten çok şey öğrendiğini iddia edebilir ve kendisini selefleriyle karşılaştırabilir.

Onu şimdiden duyabiliyorum:

“Uykucu Joe Biden’ın aksine ben aynı hataları tekrar etmiyorum. Ben son derece istikrarlı bir dahiyim. Sürekli öğreniyor ve değişen koşullara uyum sağlıyorum.”

Ardından da konuyu değiştirip Beyaz Saray’daki tartışmalı balo salonu projesi gibi başka bir meseleye geçebilir.

Peki Trump’ın ikinci döneminin en büyük dış politika hatası hakkında gerçekten böyle bir yaklaşım sergilemesini bekliyor muyum?

Dürüst olmak gerekirse, hayır.

Geçmişte zaman zaman hatalarını kabul etmiş olsa da — genellikle başarısız atamalarını görevden almak zorunda kaldığında — ciddi bir hata itirafının kendi güç imajını zedeleyeceğine, daha fazla insanı kendisine meydan okumaya teşvik edeceğine ve tarihe büyük bir başkan olarak geçme hayalini baltalayacağına inanıyor gibi görünüyor.

MAGA tabanı onu desteklemeye devam edecektir. Ancak birkaç ay sonra elinde kalan tek destekçi kitlesi de onlar olabilir.

Trump, bu başarısızlığı zafer gibi göstermeye çalışarak savaşın sona ermesini geciktirdikçe hem Amerika Birleşik Devletleri’nin hem de müttefiklerinin yaşadığı maliyetleri artırıyor. Aynı zamanda kendi itibarına da ek zarar veriyor.

Herkes için daha iyi olan, çıkıp hata yaptığını kabul etmesi ve yoluna devam etmesi olurdu.

Ancak yaşlanan bir ebeveynin araba anahtarlarını elinden almak zorunda kalan herkesin bildiği gibi, inatçı yaşlı insanlar çoğu zaman kendi çıkarlarının ne olduğunu göremezler.

ABD Çin İlişkileri: ABD’nin Tavizleri Nasıl Sessizce Çin Nüfuzuna Dönüşüyor?

Editör
-
0
ABD Çin İlişkileri: ABD’nin Tavizleri Nasıl Sessizce Çin Nüfuzuna Dönüşüyor?

Rebecca Lissner ve Mira Rapp-Hooper

Spheres By Default: How U.S. Concessions Are Quietly Becoming Chinese Influence başlığıyla Foreign Affairs’de yayınlanan bu makalenin yazarları:

Rebecca Lissner, Council on Foreign Relations bünyesinde ABD Dış Politikası Kıdemli Araştırmacısı ve “Future of American Strategy” girişiminin direktörüdür. Biden yönetimi döneminde Başkan Yardımcısı’nın Baş Ulusal Güvenlik Danışman Yardımcısı ve Başkan Yardımcısı’na bağlı danışman olarak görev yapmıştır.

Mira Rapp-Hooper ise Brookings Enstitüsü’nde misafir kıdemli araştırmacıdır. Biden yönetimi sırasında Beyaz Saray Ulusal Güvenlik Konseyi’nde Başkan Özel Asistanı, Doğu Asya ve Okyanusya Kıdemli Direktörü ve Hint-Pasifik Stratejisi Direktörü olarak görev yapmıştır.

Donald Trump geçtiğimiz Ocak ayında göreve geldiğinden bu yana, analistler Trump’ın bir “etki alanı stratejisi” izleyip izlemediğini tartışıyor. Bu yaklaşım, büyük güçlerin dünyayı ayrıcalıklı bloklara bölmesi ve bu blokların içine dahil edilen küçük devletlerin çıkarlarını ya da tercihlerini büyük ölçüde göz ardı etmesi anlamına geliyor. Bu görüşe göre Trump yönetimi, Venezuela ve Küba’daki askerî ve nüfuz operasyonları aracılığıyla Batı Yarımküre üzerinde hak iddia ederken; Çin’in Asya’daki siyasi, askerî ve ekonomik etkisini genişletmesine göz yumuyor.

Ancak bu hafta Trump ile Çin lideri Xi Jinping arasında gerçekleştirilen gösterişli fakat içerik bakımından sınırlı zirve, böylesi açık bir anlaşmayı ortaya koymadı. Trump, Pekin ziyareti sırasında ne Tayvan’ı ne de ABD’nin Hint-Pasifik’teki diğer müttefiklerini kesin biçimde gözden çıkardı. Bu durum, etki alanları yaklaşımını reddedenler açısından hem rahatlatıcı hem de doğrulayıcı bir gelişme olarak görüldü.

Ancak bu tartışmanın her iki tarafı da büyük güçlerin dünyayı paylaşmasının ne anlama geldiğine dair artık eskimiş bir anlayışa dayanıyor. Çünkü 21. Yüzyılda etki alanları yalnızca 19. ve 20. Yüzyıllarda olduğu gibi askerî ve coğrafi hâkimiyet biçiminde ortaya çıkmıyor; kritik teknoloji ve altyapı alanlarında da oluşabiliyor. Dahası, bu tür etki alanlarının ortaya çıkması için açık bir anlaşma yapılması gerekmiyor; süreç kendiliğinden, varsayılan biçimde de gelişebiliyor.

Bu açıdan bakıldığında, Çin’in Asya’da bir etki alanı oluşturması hâlâ son derece mümkün görünüyor. Hatta Trump’ın Xi’ye taviz vermeyi değerlendirmesi bu ihtimali daha da güçlendiriyor. Örneğin, zirvenin ardından Trump’a ABD’nin Tayvan’a silah satışları sorulduğunda, “kısa süre içinde bir karar vereceğini” söyledi ve daha sonra Tayvan silah anlaşmasını “çok iyi bir pazarlık kozu” olarak tanımladı.

Trump daha önce de Xi’ye benzer tek taraflı tavizler vermişti. Örneğin, Aralık 2025’te, birçok analistin bunun Çin’in yapay zekâ kapasitesini güçlendireceği yönündeki ulusal güvenlik kaygılarına rağmen, Nvidia’nın gelişmiş H200 çiplerinin büyük Çin şirketlerine satışına onay verdi. ABD’nin Asya politikasında sürecek yeni tavizler, özellikle Washington’un stratejik dikkat dağınıklığı derinleştikçe, Pasifik’te Çin merkezli bir etki alanının ortaya çıkışını hızlandırabilir.

Böyle bir etki alanının ortaya çıkması, ister bilinçli bir tercihle ister kendiliğinden gelişerek olsun, ABD açısından ciddi kayıplar anlamına gelecektir. Ekonomik açıdan Washington’un yapay zekâ alanındaki üstünlüğü aşınabilir; Çin ise Tayvan’ın statüsünü baskı ve zorlayıcı yöntemlerle değiştirme konusunda daha cesur hale gelebilir. Üstelik böyle bir bölüşüm, dengeli ve sakinleştirici bir güç dengesi yaratmak yerine, birkaç yıl içinde Pekin ile Washington arasında devasa bir çatışma riskini daha da artırabilir.

YENİ BİR ETKİ ALANI

Büyük güçlerin dünyayı kendi aralarında paylaşmasına ilişkin tarihte çok sayıda örnek bulunmaktadır. Jeopolitik düzenin yoğun biçimde tartışıldığı kritik dönemlerde, yeni güç dengeleri çoğu zaman müzakereler yoluyla şekillenmiştir. Napolyon Savaşları’nın ardından Avusturya, Fransa, Büyük Britanya, Prusya ve Rusya; kıta dengesini korumayı ve böylece yeni savaşları önlemeyi amaçlayan siyasi sınırlar üzerinde uzlaşarak Avrupa Uyumu’nu (Concert of Europe) oluşturmuşlardı. Bundan bir yüzyıldan fazla süre sonra ise, iki dünya savaşının yarattığı yıkımın ardından Sovyetler Birliği, Birleşik Krallık ve Amerika Birleşik Devletleri liderleri Yalta’da bir araya gelerek Almanya ve Avrupa’nın savaş sonrası paylaşımını belirledi. Bugün birçok kişi, Trump’ın Xi Jinping ile benzer bir büyük güç uzlaşısı kurup kurmayacağını tartışırken bu modeli hatırlatmaktadır; yani ABD ve Çin’in kendi bölgelerinde birbirlerine daha geniş hareket alanı tanıdığı bir düzen.

Ancak bu tarihsel modellerden herhangi birine benzeyen bir anlaşma ne gerçekçi görünmektedir ne de Trump’ın fiilî dış politikasıyla uyumludur. A. Wess Mitchell’in yakın zamanda Foreign Affairs’te savunduğu gibi, Trump yönetimi Batı Yarımküre’ye çekilip ABD’nin oradaki konumunu güçlendirmeye odaklanmak yerine, İran’a karşı bir savaş başlatarak bunun Orta Doğu’da açık uçlu bir askerî maceraya dönüşmesine neden oldu. Avrupa’da ise Washington, kesintili diplomatik girişimlere rağmen Ukrayna’ya olumsuz bir anlaşmayı dayatmaya ya da Rusya’nın kıta üzerindeki nüfuz arayışına alan açmaya istekli görünmedi. Yönetimin strateji belgeleri ve öncelik söylemlerine rağmen Trump, dünyaya kendi şartlarıyla müdahil olmaya devam ediyor ve ABD çıkarlarını hâlâ küresel ölçekte tanımlıyor. Trump, diğer güçlerin Batı Yarımküre’de ABD’ye alan bırakmasını isteyebilir; ancak kendisinin benzer bir karşılıklılık göstermeye hazır olduğuna dair çok az işaret bulunmaktadır. Dolayısıyla 19. ya da 20. Yüzyıl tarzı bir büyük güç paylaşımı şu aşamada görünürde değildir.

Asıl tehlike ise çok daha incelikli ve belki de daha sinsi bir biçimde ortaya çıkmaktadır. Günümüzde etki alanları üzerine yürütülen tartışmaların önemli bir bölümü, bu kavrama dair artık eskimiş bir anlayışa dayanmaktadır. Tarihsel modelde etki alanları, coğrafi ve askerî kontrol üzerinden tanımlanıyor ve büyük güçlerin karşılıklı mutabakatıyla oluşturuluyordu. Bu yaklaşım hâlâ belirli ölçüde geçerliliğini koruyor; Xi Jinping de kuşkusuz Tayvan’ı ya da ABD’nin Hint-Pasifik müttefiklerini Washington’dan uzaklaştıracak ve Doğu Asya’da Çin merkezli bir hegemonya alanı yaratacak coğrafi bir büyük pazarlığı memnuniyetle karşılayacaktır. Ancak bu bakış açısı, 21. yüzyılda nüfuz üretmenin kritik araçlarını göz ardı etmektedir.

Çin’in Asya’da bir etki alanı oluşturması hâlâ son derece mümkündür. Eğer ABD, dünyanın en hayati bölgelerine erişimini ve etkisini korumak istiyorsa, stratejistler modern etki alanlarının nasıl inşa edildiğine ve hangi farklı biçimlerde ortaya çıkabileceğine dair anlayışlarını güncellemek zorundadır. Örneğin, Soğuk Savaş dönemindeki Sovyet bloğu, dış etkilerin siyasi, ekonomik ve güvenlik alanlarında sınırlandığı; baskın gücün yukarıdan aşağıya hegemonik kontrol kurduğu kapalı bir etki alanıydı. Ancak modern etki alanları daha “açık” biçimlerde de oluşabilir. Açık bir etki alanında büyük güç önemli ölçüde nüfuz sahibidir; fakat diğer devletleri diplomatik, ekonomik ve askerî olarak tamamen dışlayamaz. Çin henüz Hint-Pasifik’te kapalı bir etki alanı kurmaya yakın olmasa da, hızla artan nüfuzu, özellikle ABD’nin dikkat dağınıklığı ve geri çekilmesiyle birleşirse, kısa sürede açık bir Çin etki alanı ortaya çıkarabilir.

Etki alanları yalnızca coğrafi değil, işlevsel nitelikte de olabilir. Savaş sonrası dönemde devlet egemenliğini düzenleyen uluslararası hukuk ve normlar, coğrafi paylaşım modellerini büyük ölçüde caydırdı. Haritalar üzerinde çizilen sınırlar ya da işgaller yoluyla oluşturulan hakimiyet alanları artık daha maliyetli hale geldi. Bununla birlikte, bu normlar giderek zayıflamaktadır ve toprak ilhakı ile askerî müdahaleler hâlâ büyük güçlerin kontrol tesis etme araçları arasında yer almaktadır. Rusya’nın yakın çevresinde hakimiyet kurma girişimleri, Trump’ın Greenland’ı ilhak etme tehdidi ve Xi Jinping’in Tayvan’a ilişkin olası planları bunun örnekleri olarak gösterilebilir.

Bununla birlikte çağdaş etki alanları çok daha farklı yöntemlerle de ortaya çıkabilir. Güçlü devletler, yapay zekâ destekli dezenformasyon kampanyaları, siber seçim müdahaleleri ya da hükümet yetkilileriyle kurulan yolsuzluk temelli arka kapı ilişkileri yoluyla daha zayıf devletlerin iç siyasetini kendi lehlerine yönlendirebilir. Örneğin Tayvan, Pekin’in kamuoyu ve elit algısını kendi lehine şekillendirme çabaları nedeniyle dünyada en fazla dezenformasyon ve siber saldırıya maruz kalan ülkelerden biridir. Çin’in Kuşak ve Yol Girişimi kapsamında vaat ettiği birçok altyapı projesi de benzer şekilde daha zayıf devletlerin siyasi bağımsızlığını zedeleyebilir; bu ülkeleri sürdürülemez borç yükleri altına sokarak yerel yasa ve düzenlemeleri değiştirmeye zorlayabilir. Ayrıca dijital altyapının kontrolü, güçlü ülkelerin diğer devletlerin egemenliğini aşındırmasına olanak tanıyabilir. Yapay zekâ modellerine, bulut servislerine veya telekomünikasyon ağlarına erişimin sınırlandırılması; hatta veri kullanımı, sansür ve gözetim uygulamalarının nüfuz aracı haline getirilmesi bunun örnekleri arasındadır.

Dolayısıyla günümüzde etki alanları hâlâ zor kullanılarak ele geçirilebilir ya da büyük güçlerin uzlaşısıyla paylaşılabilir. Ancak bölünmüş bir dünya düzeni, güçlü bir devletin etkisini belirli coğrafi ya da işlevsel alanlarda diğer aktörleri fiilen dışlayacak ölçüde yoğunlaştırması sonucu kendiliğinden de ortaya çıkabilir.

KENDİ KALESİNE GOL

Kâğıt üzerinde bakıldığında, bu haftaki Trump–Xi zirvesinin sonuçları oldukça sınırlı görünüyor. Trump yönetimi Çin’in büyük miktarda Amerikan tarım ürünü, General Electric motoru ve Boeing uçağı satın alacağı yönünde açıklamalar yaptı. Ancak tarih bu zirveyi çok daha farklı şekilde hatırlayabilir: Güç dengesinin kırıldığı ve Çin’in Hint-Pasifik’te kendi etki alanını gerçek anlamda pekiştirmeye başladığı an olarak. Bu dönüşüm son bir yıldır giderek hız kazanıyor; çünkü Trump hem ABD’nin Asya’daki güvenilir bir savunma ortağı olma niteliğini zayıflattı hem de Çin’in bölgedeki ve ötesindeki ekonomik, teknolojik ve diplomatik avantajlarını hızla genişletmesine alan açtı.

Çin’in etki alanı hedeflerinin merkezinde ise kuşkusuz Tayvan yer alıyor. Pekin nihayetinde adayı kendi yönetimi altına almak istiyor ve bunu büyük çaplı bir işgal yerine baskı ve zorlayıcı yöntemlerle gerçekleştirmeyi tercih ediyor. Xi Jinping son bir yılda Trump yönetimiyle yürütülen ABD–Çin diplomasisini, Tayvan üzerindeki nüfuzunu göstermek için kullandı. Buna ABD’nin Tayvan’a silah satışlarını caydırma girişimleri, kritik savunma diyaloglarının zayıflatılması ve Washington’un Tayvan politikasının Çin lehine revize edilmesi yönündeki baskılar da dahil. Çin Dışişleri Bakanlığı’nın açıklamasına göre Xi, geçen haftaki zirvenin en başında Trump’a Tayvan konusunda iki ülkenin “çatışma hatta savaş yaşayabileceğini” vurguladı. Trump Pekin’deyken Tayvan politikasını açıkça değiştirmedi; ancak silah satışlarını müzakere konusu haline getirerek yerleşik diplomatik çizginin dışına çıktı. Trump, Tayvan’a yapılacak gelecekteki silah satışlarını yeniden değerlendirdiğini ve bu satışların dayandığı uzun süreli politikayı sorguladığını açıkça ortaya koydu.

ABD’nin bu alandaki güvenlik desteğini azaltmaya yönelik herhangi bir adımı, Çin’in güçlü Halk Kurtuluş Ordusu karşısında Amerikan silahlarına bağımlı olan Tayvan açısından yıkıcı sonuçlar doğuracaktır. Üstelik Tayvan yalnızca güvenlik açısından değil; küresel ekonomi, yarı iletken teknolojileri ve yapay zekâ alanlarında ABD’nin üstünlüğü bakımından da kritik öneme sahiptir. Buna rağmen Trump, Xi’nin Tayvan’a ilişkin uyarıları karşısında “yorum yapmadığını” ve yalnızca “dinlediğini” söyledi.

Asya’da Çin merkezli bir etki alanının ortaya çıkması halinde ABD’nin kaybedeceği çok şey bulunmaktadır. Washington’un Çin’in baskısıyla Tayvan politikasını yeniden düşündüğü yönündeki algı bile, müttefik ülkelerde ABD’nin Tayvan konusundaki tutumunu Pekin’e bıraktığı endişesini doğuracaktır. Bu durum Tayvan toplumunda moral bozukluğuna yol açabilir; çünkü Taipei, Çin saldırganlığını caydırma stratejisinde ABD desteğine büyük ölçüde dayanıyor. Sonuç olarak Çin’e daha yakın siyasetçilerin iktidara gelmesi ve Tayvan’ın Pekin’in etki alanına daha fazla yaklaşması mümkün hale gelebilir. ABD’nin Tayvan konusunda vereceği tavizler, özellikle Tayvan’a yalnızca yaklaşık 160 kilometre uzaklıkta bulunan Japonya başta olmak üzere, ilk ada zincirindeki Amerikan müttefiklerini de ciddi biçimde tedirgin edecektir. Kongre’nin Tayvan’a desteği kararlılıkla sürdürmemesi ya da Trump’ın Xi ile gelecekteki görüşmelerde yeni tavizler vermesi halinde, ABD’nin Hint-Pasifik’in güvenlik garantörü olduğu yönündeki algı çözülmeye başlayacaktır.

Bu siyasi dinamikler, ABD’nin Çin’in Tayvan’a yönelik olası saldırısını engellemek için gerekli askerî kapasitelere yeterince öncelik vermemesiyle daha da derinleşmektedir. İran savaşı başlamadan önce bile Amerikan savunma sanayi baskı altındaydı. Savaşın başlamasından sonraki yaklaşık üç ay içinde ise ABD, Hint-Pasifik’te caydırıcılık ve savunma için gerekli mühimmat ve önleyici sistem stoklarının önemli bölümünü tüketti. Washington’un Asya’daki en yakın müttefikleri, Güney Kore’deki THAAD füze savunma sistemleri ve Okinawa’daki deniz piyadeleri gibi kendilerine tahsis edilmiş unsurların Körfez bölgesine kaydırıldığını izledi. Bu unsurların geri dönüp dönmeyeceği ise belirsizliğini koruyor.

Tayvan’ın ötesinde, Trump’ın ikinci dönem politikaları Çin’in Hint-Pasifik genelinde kritik işlevsel alanlarda nüfuzunu genişletmesine alan açtı. Trump’ın Nisan 2025’te açıkladığı kapsamlı yüksek gümrük tarifeleri Asya ekonomilerini sarsarken, Pekin’e kendisini bölgenin en güvenilir ticaret gücü olarak sunma fırsatı verdi. Trump yönetiminin ABD Uluslararası Kalkınma Ajansı’nı (USAID) fiilen tasfiye etmesi de Çin’i Güneydoğu Asya ve Pasifik ada ülkeleri için başlıca kalkınma yardımı ve altyapı finansmanı sağlayıcılarından biri haline getirdi. Singapur’daki Yusof Ishak Institute ve Japonya Dışişleri Bakanlığı tarafından gerçekleştirilen kamuoyu araştırmaları da Çin’in Güneydoğu Asya’daki olumlu algısının giderek arttığını gösteriyor. Japonya Dışişleri Bakanlığı’nın anketine göre Endonezya’daki katılımcıların yüzde 65’i, Singapur’dakilerin yüzde 63’ü ve Malezya’dakilerin yüzde 60’ı Çin’i ülkelerinin geleceği açısından önemli bir ortak olarak görüyor.

Aynı zamanda Trump yönetiminin gelişmiş yarı iletkenler ve yapay zekâya ilişkin yeni ihracat kısıtlamalarını durdurması ve Nvidia’nın Çinli büyük şirketlere daha gelişmiş çipler satmasına izin vermesi, Pekin’in Hint-Pasifik’te ve ötesinde teknoloji yatırımı yapma ve bu teknolojileri yaygınlaştırma kapasitesini artırıyor. Çin, Güneydoğu Asya’da veri merkezleri kurarak Çin menşeli yapay zekâ teknolojilerini yeni pazarlara yerleştirme kabiliyetini genişletiyor; bu durum da ABD’nin sektörde büyük çabalarla elde ettiği üstünlüğü zayıflatıyor. Öte yandan Trump’ın İran savaşı nedeniyle küresel enerji fiyatlarının yükselmesi, Çin’in elektrikli araç ve güneş paneli satışlarını rekor seviyelere taşıdı ve geleceğin enerji kaynakları üzerindeki Çin hakimiyetini daha da güçlendirdi.

DUVARDAKİ YAZI

Pekin’in giderek genişleyen nüfuz alanlarına rağmen, Çin’in ABD’yi tamamen Hint-Pasifik dışına itecek kapalı bir bölgesel etki alanı kurması düşük ihtimal olarak görülüyor. Avustralya, Japonya, Filipinler ve Güney Kore gibi ABD müttefikleri, Washington’un Pekin’e yakınlaşmayı sürdürmesi halinde elbette rahatsızlık duyacaktır. Ancak bu ülkeler, kendi güvenlik ve ekonomik çıkarları açısından ciddi tehdit oluşturan Çin’in peşine tamamen takılmaktan da kaçınacaktır. Benzer şekilde Çin’in, örneğin Güney Çin Denizi’nde ABD deniz ulaşımını engelleyerek küresel ortak alanların geniş bölümlerini Washington’a kapatma iradesi ya da kapasitesi geliştirmesi de pek olası görünmüyor.

Buna karşın, Washington’un Güneydoğu Asya’daki birçok ortağı, özellikle son dönemde Pekin’e yakınlaşmaya başlayan Malezya, Singapur ve Vietnam, Çin’den gelecek daha yoğun ticaret ilişkilerini, altyapı yatırımlarını, kalkınma yardımlarını ve enerji ile çip tedarikini giderek daha fazla memnuniyetle karşılayabilir. Bu durum da Pekin’in 21. yüzyılın altyapı ağları üzerindeki kontrolünü bölge genelinde pekiştirmesine olanak sağlayabilir. Çin’in bu alanlardaki hakimiyeti, ABD ile iş birliğini tamamen ortadan kaldırmayacaktır; ancak Washington’un kendi teknoloji ve altyapı sistemlerini Pekin tarafından tehlikeye atılma korkusuyla sunamaması durumunda, bu tablo ABD açısından kalıcı güvenlik sorunları yaratacaktır. Uzun vadede ise küresel büyümenin demografi, eğitim ve okuryazarlık bakımından öncü bölgeleri olan Güney ve Güneydoğu Asya’daki Amerikan etkisinin sistematik biçimde aşınması, ABD’nin ekonomik ve siyasi konumunu zayıflatacaktır.

Trump yönetimi görünürde Pekin’e bilinçli şekilde böyle bir etki alanı bırakma niyetinde değildir. Ancak Çin’in buna rağmen kendi nüfuz alanını giderek pekiştirmesi artık oldukça gerçek bir ihtimal haline gelmiştir. Yönetim, ABD’nin artık küresel ölçekte mutlak üstünlüğe sahip olmadığını ve dünyanın her bölgesine tek başına hakim olamayacağını tespit etmekte haklıdır. Aynı şekilde Washington–Pekin ilişkilerinin dikkatli bir diplomasiyle, özellikle liderler düzeyinde yönetilmesi gerektiği yönündeki değerlendirme de doğrudur. Ancak etki alanlarının belirlediği bir dünyada — ister tutarsız Amerikan dış politikasının, ister Çin fırsatçılığının, ister her ikisinin birleşiminin sonucu olarak ortaya çıksın — en büyük kaybı yaşayacak taraf yine Washington olacaktır.

ABD onlarca yıl boyunca ayrıcalıklı ekonomik, siyasi ve askerî konumunu kurmak ve genişletmek için çalıştı. Bu avantajların sürdürülebilmesi ise, Washington’un etkisini gerektiğinde müttefiklerinin tam desteği olmadan bile kullanabildiği nispeten açık bir uluslararası düzene dayanıyor. Ancak ABD’nin etki ağları Çin’in giderek genişleyen nüfuz alanı tarafından içeriden dönüştürülmeye başlanırsa, Amerikan etkisi ciddi biçimde aşınacaktır. ABD’nin toplam küresel gücü hâlâ büyük kalabilir; fakat Washington özellikle Asya’da küresel gelişmeleri şekillendirme kapasitesini önemli ölçüde kaybedecektir.

Üstelik Asya’da Çin merkezli bir etki alanının ortaya çıkması, Washington ile Pekin arasında dengeleyici ve istikrar sağlayıcı bir güç paylaşımı yaratmak yerine, büyük bir kriz ya da çatışma ihtimalini daha da artıracaktır. Trump, Tayvan konusunda vereceği küçük tavizleri ikili ilişkileri istikrara kavuşturmayı amaçlayan jestler olarak görebilir. Ancak Pekin bu tavizleri, ABD’nin dikkat dağınıklığı ve askerî yıpranmışlığıyla birlikte, stratejik bir fırsat olarak değerlendirebilir. Örneğin, Trump’ın Tayvan’a silah satışlarını durdurması halinde Çin, ada üzerindeki baskısını daha da artırma konusunda cesaretlenebilir. Bu durum ise ABD’nin yarı iletken, yapay zekâ ve diğer kritik sektörlerinin bağımlı olduğu çip tedarikini doğrudan tehdit edecektir. Böyle bir senaryoda Kongre’nin, gelecekteki bir başkanın ya da hatta Trump’ın kendisinin yeniden politika değiştirerek Tayvan’ı korumaya yönelmesi halinde Washington çok ağır bir tercihle karşı karşıya kalacaktır: Ya Çin’in Tayvan ve küresel ekonomi üzerindeki baskısını kabullenecek ya da Pekin’in artık kendisine ait olduğunu düşündüğü bir etki alanına geri dönebilmek için riskli bir mücadele yürütmek zorunda kalacaktır.

Böyle bir etki alanının ortaya çıkması — ister bilinçli bir tercihle ister kendiliğinden gelişerek olsun — ABD açısından ciddi kayıplar anlamına gelecektir. Ekonomik açıdan Washington’un yapay zekâ alanındaki üstünlüğü aşınabilir; Çin ise Tayvan’ın statüsünü baskı ve zorlayıcı yöntemlerle değiştirme konusunda daha cesur hale gelebilir. Üstelik böyle bir bölüşüm, dengeli ve sakinleştirici bir güç dengesi yaratmak yerine, birkaç yıl içinde Pekin ile Washington arasında devasa bir çatışma riskini daha da artırabilir.

İbrahim Ekseninin Sonu: Yeni Orta Doğu İçin Farklı Vizyonlar

Editör
-
0
İbrahim Ekseninin Sonu: Yeni Orta Doğu İçin Farklı Vizyonlar

İbrahim Ekseninin Sonu: Arap Körfezi Ülkeleri ve İsrail, Yeni Orta Doğu İçin Farklı Vizyonlara Sahip

2024 ilkbaharında İran, tarihinde ilk kez doğrudan İsrail topraklarını hedef alarak rakibine 300’den fazla insansız hava aracı ve füze fırlattı. Amerika Birleşik Devletleri, Birleşik Krallık, Fransa ve Ürdün güçleri bu saldırıları hızla engelledi. Körfez başkentlerinde verilen mesaj açıktı: İran İsrail’e saldırdığında, ABD öncülüğündeki yanıt hızlı ve kolektif olacaktır. Ancak geride rahatsız edici ve dile getirilmeyen bir soru kaldı: İran Körfez’e saldırırsa ne olacaktı?

Bu soru artık yanıtlanmış durumda. ABD ve İsrail, Körfez hükümetlerinin karşı çıktığı 28 Şubat saldırılarıyla İran’a karşı savaşı başlattığında, İran da Körfez Arap ülkelerinin havaalanlarını, limanlarını, petrol tesislerini ve tuzdan arındırma tesislerini hedef alarak karşılık verdi. ABD güçleri bazı saldırıları engellemeye yardımcı olmuş olsa da, bölgenin küresel iş dünyası için güvenli liman imajı zarar gördü, ki İran rejiminin hedeflerinden biri de buydu. İran ayrıca Hürmüz Boğazı’nı fiilen kapatarak Bahreyn, Kuveyt ve Katar’ın ihracatını tamamen durdurdu; Umman, Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri’nin ihracatını ise ciddi şekilde sekteye uğrattı.

Yaklaşık on yıldır Körfez ülkeleri, İran’la ilgili krizlerde tarafsız görünmeye çalışarak, Washington ile derin savunma ilişkileri geliştirerek ve askeri gerilimi önlemek amacıyla Tahran ile iletişim kanallarını açık tutarak güvenliklerini korumaya çalışıyordu. Ancak şimdi Körfez hükümetleri bu üç stratejiyi de yeniden değerlendiriyor; hatta bazı durumlarda tamamen terk etmeyi düşünüyor.

Ayrıca ABD ve İsrail’in benimsediği bir varsayımı da reddediyorlar: Körfez ülkelerinin, İsrail üstünlüğüne dayalı bölgesel bir güvenlik mimarisine entegre edilebileceği fikrini. Bu yaklaşım, İsrail’in komşularına karşı belirleyici askeri üstünlüğünü koruduğu, sınır ötesi operasyon özgürlüğüne sahip olduğu ve diğer aktörlerin uymak zorunda kalacağı şartları belirlediği bir düzen öngörüyordu. Böyle bir yapı ABD ve İsrailli liderler açısından mantıklı görünüyordu. İsrail ile Körfez Arap ülkeleri, İran’ın nükleer programına ve Irak, Lübnan ve Yemen’deki istikrarsızlaştırıcı müttefiklerine karşı ortak bir tutuma sahipti. Birlikte hareket ederek ortak tehdit olarak gördükleri İran’ı caydırabileceklerine inanıyorlardı.

Ancak İran’daki mevcut savaş, İsrail’in bölgesel hakimiyet arayışının Körfez’i doğrudan risk altına soktuğunu açık biçimde ortaya koydu. İsrail, hedeflerine ulaşmak için önleyici savaş yürütmeye fazla istekli ve komşu ülkelerin çıkarlarını göz ardı etme konusunda fazla rahat davranıyor. Bu nedenle birçok Körfez lideri artık kendilerini koruyabilmek için alternatif yollar aramaya kararlı görünüyor. Yeni bir bölgesel düzen kurmak kolay olmayacaktır; ancak Körfez ülkeleri şimdiden silah tedarikçilerini ve güvenlik ortaklıklarını çeşitlendirmeye başlamış durumda. Kendi kaderleri üzerinde daha fazla söz sahibi olabilmek için ise hem askeri hem diplomatik açıdan aralarındaki koordinasyonu güçlendirmeleri gerekecektir.

DÜŞMANIMIN DÜŞMANI

Normalleşme anlaşmaları, Amerika Birleşik Devletleri’nin Körfez hükümetlerini, İsrail’in komşuları üzerinde kalıcı bir üstünlüğe sahip olması gerektiği fikrine dayanan bölgesel düzene entegre etmek için kullandığı mekanizmalardan biri haline geldi. On yıllar boyunca tüm Körfez ülkeleri, İsrail’i ancak işgal altındaki Filistin topraklarından çekilmesi durumunda resmen tanıyacaklarını taahhüt etmişti. Nitekim tüm Arap devletleri bu taahhüdü, 2002 yılında Arap Barış Girişimi’ni imzalayarak ve sonraki yıllarda da destekleyerek pekiştirmiştir.

Ancak son on yıl içerisinde bazı Körfez ülkeleri, Filistin halkının kendi kaderini tayin hakkına ilişkin meseleleri geri plana iterek İsrail ile ilişkilerini normalleştirdi ya da bunu değerlendirmeye başladı. Böylece Filistinli liderlerin önemli diplomatik kozları zayıflatılmış oldu. Özellikle Birleşik Arap Emirlikleri gibi ülkeler açısından normalleşme; gelişmiş Amerikan ve İsrail askeri teknolojilerine erişim, İsrail ile ticari anlaşmalar ve Washington’un bölgesel güvenlik mimarisine daha derin şekilde entegre olma fırsatı anlamına geliyordu. Örneğin, ilk Trump yönetimi İsrail ile normalleşme anlaşmasını teşvik etmek amacıyla BAE’ye F-35 Lightning II savaş uçakları satmayı kabul etmişti. (Satış süreci daha sonra Biden yönetimi döneminde duraksasa da normalleşme anlaşması yürürlüğe girdi.) ABD ayrıca Suudi Arabistan ile Riyad’ın İsrail ile ilişkileri normalleştirmesi şartına bağlı bir savunma anlaşması müzakere ediyordu.

Bununla birlikte, İsrail ile ilişkileri normalleştirmeye hazır olan Körfez başkentleri dahi, İsrail’in bölgesel hakimiyetini doğrudan ya da dolaylı biçimde destekleme fikrini hiçbir zaman tam anlamıyla benimsemedi. İsrail’in zaten birçok Arap ülkesiyle sorunlu ilişkileri vardı ve 7 Ekim 2023 Hamas saldırısı sonrasında verdiği tepki bölgedeki konumunu daha da zayıflattı. İsrail, Gazze’de yürüttüğü operasyonlarda 70 binden fazla Filistinlinin ölümüne yol açtı; Batı Şeria’yı ilhak etmeye yöneldi; Lübnan ve Suriye’yi bombalayarak her iki ülkeye de askeri operasyonlar düzenledi. Eylül 2025’te ise İsrail, Doha’daki bir konutu hedef alan ölümcül saldırılar gerçekleştirerek Katar egemenliğini ihlal etti. Amaç, ABD arabuluculuğunda yürütülen müzakerelere katılmak üzere orada bulunan Hamas üyelerini öldürmekti.

Körfez liderleri için işlerin yeniden normale dönmesi hayati önemdedir.

Körfez liderleri açısından İran savaşı, çıkarlarının İsrail’inkiyle örtüşmediğinin en güncel ve belki de en açık göstergesidir. Birçoğu, İsrail’in Trump yönetimini 28 Şubat’ta İran’a saldırmaya ikna ettiğine ve sonuçta Körfez ülkelerinin istemedikleri bir savaşın bedelini ödemek zorunda kaldığına inanmaktadır. Çatışmadan önceki aylarda Körfez hükümetleri ABD’ye İran’a saldırmaktan kaçınması ve bunun yerine İranlı liderlerle müzakere yürütmesi yönünde tavsiyelerde bulunmuştu. Körfez ülkeleri, hem kamuoyu önünde hem de arka kapı diplomasisi yoluyla, topraklarının İran’a karşı operasyon üssü olarak kullanılmasına izin vermeyeceklerini açık biçimde iletmişti. Hatta gerilimi önlemek amacıyla yıllardır İran ile ilişkilerini geliştirmeye çalışıyorlardı. Örneğin, Riyad, yaklaşık on yıllık gerilimin ardından 2023 yılında Tahran ile bir yumuşama anlaşması imzalamıştı.

Ancak bu çabalar İran saldırılarından korunmalarını sağlamadı. ABD-İsrail saldırılarının başlamasından yalnızca birkaç saat sonra İran tüm Körfez ülkelerini hedef aldı. Tahran açısından belirleyici olan unsur, Körfez hükümetlerinin niyeti ya da ilk saldırıların Körfez topraklarından gerçekleştirilip gerçekleştirilmediği değildi. Asıl mesele, Körfez ülkelerinin ABD ve İsrail operasyonlarını mümkün kılan güvenlik mimarisi içindeki konumlarıydı. İlgili aktörler tarafından tanınmayan bir tarafsızlık, samimi biçimde sunulsa bile, pratikte işlevsizdir. İran’a göre, ABD üslerine ev sahipliği yapan, Amerikan ordusuyla ortak eğitimler düzenleyen ve Amerikan silahları satın alan Körfez ülkeleri tarafsız kabul edilemez.

Çatışma zamanla bir yıpratma savaşına dönüşürken, Körfez ülkeleri üç ana gruba ayrıldı. Umman’ın yaklaşımı en açık şekilde temkinli tutumu yansıtmaktadır. İran’ın Duqm Limanı’na yönelik saldırılarına rağmen Maskat yönetimi, ABD-İsrail saldırılarında öldürülen selefinin ardından göreve gelen İran’ın yeni dini liderini resmen tebrik etti ve tüm savaşan tarafların saldırılarını kınayan bir açıklama yayımladı. Buna karşılık Birleşik Arap Emirlikleri, Körfez ülkeleri arasında en yoğun İran saldırılarına maruz kalan ülke olarak, savaş öncesinde Tahran ile yeniden yakınlaşma yönünde attığı adımların sonuçsuz kaldığı kanaatine varmış görünmektedir. BAE, İran pasaportu taşıyan çoğu kişinin ülkeye girişini ya da transit geçişini yasakladı; Hürmüz Boğazı’nın güvenliğini sağlamak amacıyla ABD öncülüğündeki askeri girişimlere katılmaya açık olduğunu gösterdi ve ABD ile İsrail’le ikili ilişkilerini daha da derinleştirme niyetini net biçimde ortaya koydu. İsrail ile ilişkileri normalleştiren Bahreyn de genel olarak BAE’nin daha sert çizgisine yakın bir tutum aldı. Kuveyt, Katar ve Suudi Arabistan ise Umman ile BAE arasındaki bir yaklaşımı benimsedi.

Bu farklılıklar yeni değildir. Bunlar, tehdit algıları, risk toleransları ve Körfez içi rekabetler konusundaki uzun süredir devam eden ayrışmaları yansıtmaktadır. Ayrıca Körfez hükümetleri, gelecekte nasıl bir bölgesel düzen istedikleri konusunda kendi içlerinde de çelişkiler yaşamaktadır. Liderler, Hürmüz Boğazı’nın yeniden açılmasını ve ticaretin normale dönmesini umutsuzca istemektedir. Ancak aynı zamanda İran mevcut haliyle bırakılırsa gelecekte de Körfez’i hedef alma kapasitesine ve isteğine sahip olacağından endişe etmektedirler. Tarihsel olarak Körfez ülkelerinin birlikteliği en çok akut kriz dönemlerinde güçlenmiş; uzun vadeli stratejik uyuma ise nadiren dönüşebilmiştir. Ancak son kriz, yakın geçmişteki hiçbir gelişmenin ortaya çıkarmadığı kadar temel güvenlik sorularını gün yüzüne çıkarmıştır.

ÇOK KUTUPLU DÜZENE DOĞRU

İran’dan gelen saldırılar, Körfez ülkelerinin aralarındaki ayrışmaları aşarak kendilerine ait bir güvenlik mimarisi oluşturmaları için bir katalizör işlevi görebilir. On yıllar boyunca Körfez ülkeleri güvenliklerini Washington ile yaptıkları bir tür takasa dayandırdı: Körfez ülkeleri enerji, sermaye ve askeri üs imkânı sağlıyor; karşılığında ise çeşitli hukuki düzenlemelere dayanan, en azından örtük bir Amerikan koruma garantisi elde ediyordu. Bahreyn, Kuveyt ve Suudi Arabistan, ABD tarafından “NATO dışı önemli müttefik” olarak tanımlanmıştır. Umman, 1980 tarihli tesis anlaşması kapsamında ABD’ye çeşitli askeri hava üslerine erişim sağlarken; Bahreyn, 1991 anlaşması çerçevesinde ABD Beşinci Filosu’na ev sahipliği yapmaktadır. İsrail’in 2025 yılında Katar’ı bombalamasının ardından Trump yönetimi, Katar’ın savunulmasını taahhüt eden bir başkanlık kararnamesi imzalamıştır. Bu düzenlemelerin hiçbiri ABD’yi hukuken askeri müdahaleye zorlamasa da, dış saldırılara karşı yardım beklentisini makul hale getirmiştir.

ABD Başkanı Barack Obama’nın 2011’de “Asya’ya yönelme” stratejisini açıklamasından bu yana Körfez ülkeleri, Amerikan güvenlik desteğinin zamanla azalmasından endişe duymaktadır. Ancak Washington’un sağladığı ölçekte güvenlik desteğini başka hiçbir aktör sağlayamamaktadır. Bölge; silahlar, savaş uçakları, deniz platformları, bakım hizmetleri, eğitim ve en önemlisi ileri askeri teknolojiler konusunda büyük ölçüde ABD’ye bağımlıdır.

Bu nedenle Orta Doğu’daki çatışma sona erdiğinde Körfez hükümetlerinin önünde çok az iyi seçenek kalacaktır. İran’ın taleplerine boyun eğerek ABD üslerini kapatmaları ya da Amerikan güvenlik iş birliğini sonlandırmaları beklenmemektedir; çünkü orta vadede kendilerini savunabilecek başka bir alternatifleri yoktur ve İran’ın son davranışları da güvenlik korumasına ihtiyaç duyduklarını göstermektedir. Körfez genelinde İran’a yönelik olumsuz yaklaşım gerçektir; bu durum Tahran ve müttefiklerinin Irak, Lübnan ve Yemen’deki faaliyetlerinden kaynaklanmakta ve Körfez topraklarına yönelik son saldırılarla daha da derinleşmektedir. Bu nedenle birçok Körfez ülkesinin İran’ı daha sert biçimde çevreleme stratejisine yönelmesi muhtemeldir. Ancak Körfez ülkeleri aynı zamanda İsrail’in bölgesel planlarına da tam anlamıyla dahil olmak istememektedir. İsrail Başbakanı Benjamin Netanyahu, savaşın “Orta Doğu’daki güç dengesini değiştireceğini” savunmuş ve Hürmüz Boğazı’nı devre dışı bırakmak amacıyla Arap Yarımadası üzerinden İsrail limanlarına uzanan boru hatları kurulması fikrini dahi gündeme getirmiştir.

Körfez ülkeleri, İsraİl’İ en az İran kadar cİddİ bİr tehdİt olarak görmektedİr.

Körfez devletlerinin büyük bölümü güvenliklerini İsrail üstünlüğü üzerine kurmak istememektedir; çünkü İsrail’i en az İran kadar tehdit olarak algılamaktadırlar. 2023’ten bu yana İsrail, komşu ülkelere defalarca müdahalede bulunmuş ve Lübnan ile Suriye’de daha fazla toprak işgal etmiştir. Uluslararası Ceza Mahkemesi, Gazze’de işlenen savaş suçları nedeniyle İsrailli liderler hakkında yakalama kararı çıkarmış; dünyanın önde gelen soykırım araştırmacıları birliği ise İsrail’in işgal altındaki Filistin topraklarında soykırım gerçekleştirdiği sonucuna varmıştır. İsrail’in saldırgan politikaları bölgesel düzeni sarsmış; ülke, Körfez liderlerinin çoğu açısından iş birliğini siyasi olarak savunulamaz hale getirecek ölçüde itibar kaybetmiştir. Hatta ABD ve İsrail’in İran’a yönelik saldırılarının Körfez’de büyük yıkıma yol açmasından önce dahi Umman Dışişleri Bakanı, “bölgedeki temel güvensizlik kaynağının İran değil, İsrail olduğunu” ifade etmişti. İsrail’in hakimiyetine dayalı bir bölgesel düzene katılma yönünde son derece sınırlı bir istek bulunmaktadır. (Her ne kadar Birleşik Arap Emirlikleri belirli tehditlere karşı İsrail ile operasyonel iş birliğini derinleştirmeye hazır görünse de.) Körfez halklarının önemli bir bölümü, İsrail’in bölgesel hakimiyet arayışını kendi egemenlikleriyle temelden çelişen bir yaklaşım olarak görmektedir. Bu boyut, Körfez-İsrail normalleşmesini Filistin meselesinin çözümüne alternatif olarak değerlendiren çevreler tarafından sürekli küçümsenmiştir.

Körfez ülkeleri daha fazla saldırıya açık hale geldikleri için ABD ile iş birliğini muhtemelen artıracaktır; ancak Washington’u uzun vadede tek güvenlik garantörü olarak görmemektedirler. Bunun nedenleri arasında ABD’nin İsrail ile yakın ilişkisi, Körfez çıkarlarını göz ardı etmesi, İran’ı etkili biçimde caydıramaması ve Körfez ülkelerini koruma konusundaki zayıf sicili yer almaktadır. Bu nedenle Körfez hükümetleri güvenlik ortaklıklarını çeşitlendirmektedir. 2024 yılında Birleşik Arap Emirlikleri, Türk insansız hava aracı üreticileriyle ortak girişimler kurmuştur. Geçtiğimiz yıl ise Suudi Arabistan ile Pakistan karşılıklı savunma anlaşması imzalamıştır.

Körfez hükümetleri aynı zamanda Amerikan askeri ekipmanlarına alternatifler aramaya başlamıştır: Türk savaş uçakları, Güney Kore füze savunma sistemleri, Ukrayna insansız hava araçları, Japon Patriot önleme sistemleri ve İngiliz düşük maliyetli anti-drone füzeleri bunlar arasında yer almaktadır. Nisan ayında Avrupa Konseyi Başkanı, Avrupa’nın “Körfez ülkeleri için güvenilir bir ortak” olduğunu ve katkı sağlamaya hazır bulunduğunu açıklamıştır. Avrupa Birliği, BAE ile bir serbest ticaret anlaşması müzakere etmekte ve Körfez ülkelerine drone teknolojileri sağlayabilecek bir konumda bulunmaktadır. Körfez devletlerinin Çin ile ekonomik ve teknolojik iş birliklerini geliştirmesi muhtemel görünmektedir; ancak ABD’nin kırmızı çizgilerini aşmamak adına açık savunma garantilerinden kaçınmaları beklenmektedir. Daha fazla ortağa sahip olmak, Körfez ülkelerine herhangi bir tek aktör karşısında daha fazla pazarlık gücü sağlayacaktır.

KÖRFEZ KULÜBÜ

Ancak Oman Daily Observer’ın ifade ettiği gibi, “ne kadar güçlü olursa olsun dış güvenlik garantilerine bağımlılık, Körfez devletlerine güvenlikleri üzerinde gerçek egemenlik sağlamaz.” Bu nedenle Körfez ülkelerinin gerçek anlamda stratejik özerklik elde edebilmesi için kendi aralarındaki savunma bağlarını güçlendirmeleri gerekecektir. Örneğin, erken uyarı radar verilerinin paylaşılması, hava savunma sistemlerinin koordine edilmesi ve ortak anti-drone teknolojisi stoklarının birleştirilmesi bu yönde atılabilecek adımlar arasında yer almaktadır. Kâğıt üzerinde altı Körfez ülkesinden oluşan Körfez İşbirliği Konseyi birleşik bir askeri komuta yapısına sahiptir; ancak üyeler arasındaki rekabetler, anlamlı bir savunma entegrasyonunun önünü tıkamıştır.

Körfez ülkeleri ayrıca özellikle hava savunması alanına odaklanarak kendi yerli savunma sanayilerini geliştirmelidir. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri, devlet destekli savunma şirketleri kurmak yönünde önemli adımlar atmıştır. Bunlar arasında, 2030 yılına kadar Suudi askeri harcamalarının yüzde 50’sini yerelleştirmeyi hedefleyen Saudi Arabian Military Industries ile büyük miktarda hassas güdümlü mühimmat üretmeye başlamış olan Emirlik merkezli Edge Group bulunmaktadır. Ancak savaş boyunca Körfez ülkeleri, yerli savunma sanayilerinin henüz karşılayamadığı ciddi önleme füzesi eksiklikleriyle karşı karşıya kalmıştır. Körfez ülkelerinin ayrıca kaderlerini belirleyen kararlarda etkili olabilmeleri için diplomatik açıdan da birlikte hareket etmeleri; Washington üzerinde yeterli ağırlık ve pazarlık gücü oluşturabilmeleri gerekmektedir.

Washington uzun yıllardır bölgesel stratejisini, İsrail ile Körfez güvenliğinin birbirini tamamladığı ve ABD destekli normalleşmenin istikrar ürettiği iddiası üzerine kurmuştur. Ancak son bir yıl, bu varsayımın ne kadar kırılgan olduğunu ortaya koymuştur. Benjamin Netanyahu’nun yeniden şekillendirilmiş bir Orta Doğu vizyonu ile Arap devletlerinin beklentileri arasındaki uçurum, kapatılamayacak kadar derindir. Körfez ülkelerinin talep ettiği şey, çıkarlarını İsrail’in ya da İran’ın stratejik hedeflerinin bir uzantısı olarak değil, kendi başına ciddiye alan bir güvenlik düzenidir.

H. A. Hellyer, Royal United Services Institute bünyesinde Kıdemli Araştırmacı (Senior Associate Fellow) ve Center for American Progress’ta Kıdemli Uzman (Senior Fellow) olarak görev yapmaktadır.

Dünya Ticaretinin Geleceği: Afrika’da Rekabet ve Türkiye

Editör
-
0
Dünya Ticaretinin Geleceği: Afrika’da Rekabet ve Türkiye

Bilindiği üzere, 2020’li yılların başından bu yana dünyada önce COVID-19, sonra bölgesel krizler ve savaşlar dünya ticaretini ciddi şekilde yavaşlatmıştır. Dünya Ticaret Örgütü’nün (DTÖ) öncesinde %5’ler seviyesinde öngördüğü ticaret artışı %1’ler seviyesine geri çekilmiştir. Bazı büyük ticaret öncüsü ülkelerde ihracat artışı %0,5’lerin altına düşmüş, Almanya ihracat artışını ancak %0,2 seviyelerinde koruyabilmiştir. Türkiye’de ise Nisan 2026 aylık ihracat artışımız son zamanların en yüksek oranıyla %22,3 düzeyinde gerçekleşmiştir. Bölgemizde yaşanan tüm olumsuzluklara rağmen yaşanan bu önemli artış oranı üzerinde dikkatle durulması gereken ciddi bir başarı olup ısrarla devamı üzerinde durulmalıdır.

DTÖ verilerine göre dünya ticareti yavaşlarken dünyada ticaretin arttığı önemli kıta Afrika olarak işaret edilmektedir. Diğer bölgesel krizlerin yanı sıra 28 Şubat tarihinden bu yana devam eden ABD-İsrail İran savaşı özellikle de dünya enerji vanası konumundaki Hürmüz Boğazının çift taraflı işgali dünya ticaretini durma noktasına getirmiştir. Enerji arzının ciddi anlamda daralması, enerji fiyatlarındaki istikrarsızlık aşırı dalgalanmalar sadece ekonomileri değil iş dünyasını ve iş camiasının hareketliliğini de önemli ölçüde kısıtlamıştır. Yakıt krizi nedeniyle birçok havayolu firması yavaş yavaş oyun dışına çıkmaya başlamıştır. En kayda değer sonuç ise, dünya ticaretindeki hissedilir gerileme ve takibi zorlaşan fiyat artışları, genel enflasyondur.

Bu olumsuzlukların her geçen gün daha yüksek seviyelerde tezahür ettiği süreçte, DTÖ’nün tüm dikkatleri üzerine çektiği Afrika’da dünya ticaret öncüleri arasında ciddi bir GV mücadelesi sessiz sedasız ama yüksek bir şiddette devam etmektedir. ABD içeride ekonomiyi istikrara kavuşturmak, borçlarını dengeleyebilmek için Başkan Trump aracılığıyla şiddetli bir GV mücadelesi yürütürken, bir yandan bütün gücüyle Körfez’de İran’la savaşmakta, ama aynı süreçte gözlerden uzak GV muafiyet mücadelesi yürütmektedir. ABD Başkanı Trump, uyguladığı değişken ilave GV oranları ticaret öncülerini istikrarsızlığa zorlarken, Afrika Büyüme ve Fırsat Yasası (AGOA) ile Afrika’ya özel muafiyetler tanımıştır. Eylül 2025 sonunda sona eren yasanın geçerliliği geçtiğimiz şubat ayında, geriye dönük ve 31 Aralık 2026’ya kadar uzatılmıştır.

Ayrıca, dünya ticaret lideri Çin, ABD’nin Afrika’ya yönelik girişimlerini karşılıksız bırakmayıp, kıtaya özel ilgi gösterdiğini ve münhasıran Afrika’ya yönelik özel strateji uyguladığını ortaya koymuştur. Çin Devlet Başkanı Xi Jinping, Halk Meclisi’nde, 24 Nisan 2025 tarihinde tüm Afrika ülkeleri için ithalatta uyguladığı GV oranlarını 1 Mayıs Cuma’dan itibaren sıfırladığını ilan etmiştir.

Her ne kadar bu karar Afrika lehine alınmış gibi görünse de, karar Çin’in kendi ihtiyaçları doğrultusunda Afrika’dan daha ucuz hammadde temini politikasının bir aracı olarak değerlendirilebilmekle, Afrika ülkelerinin Çin’e yönelik ihracatını artırmaya imkân tanıyacak bir teşvik unsuru olarak da görmek mümkündür. Bu yaklaşımla Pekin, Washington’un Nisan 2025’te başlattığı Afrika kıtasına yönelik yaklaşık otuz Afrika ülkesi arasındaki tercihli GV’siz ticaret anlaşmasına bir reaksiyon ve kıtanın önde gelen ekonomik ortağı olma konumunu güçlendirme yaklaşımı olarak da görülebilir. Nitekim, Çin Cumhurbaşkanı Xi Jinping, “sıfır tarife” politikasının “Afrika’nın kalkınması için yeni fırsatlar sunacağını” söylemişse de, Afrika’nın Çin’le ticareti Çin lehine kapatılması zor, büyük bir açık verdiği dikkatten uzak değildir.

Doğu Afrika’nın nispeten ekonomik çeşitliliğe sahip güçlü ülkesi Kenya’nın, çay, kahve, çiçek ve hatta kuruyemiş gibi, ekonomisinin temel direği konumundaki tarım ürünlerinin Çin pazarı açısından büyük fırsatlar sunduğu, Çin otoriteleri tarafından dile getirilen önemli bir yaklaşım olarak değerlendirilmekle birlikte, Afrikalı tarım ürünleri ihracatçılarının, Çin’in uygulamaya aldığı GV muafiyetinden en çok faydalanan kesim olabileceği, Çin pazarında önemli pay edinme imkanının önünün açılabileceği belirtilmektedir. Münhasıran “susam, avokado veya kahve gibi ürünlerde GV’lerinin tamamen sıfırlanması, Afrika lehine önemli sonuçları beraberinde getirebilecektir.

GV muafiyetinin Çin’in zaten önemli bir tedarikçisi Angola veya Demokratik Kongo Cumhuriyeti gibi büyük petrol ve mineral üreticilerinin Çin’deki varlık ve etkinliğini önemli ölçüde güçlendirme imkânı oluşturacağı, Pekin’in yıllardır istikrarlı bir şekilde Afrika menşeli ürünler için GV oranlarını aşamalı olarak düşürerek Kıtanın en yoksul ülkelerinden 30’unun, Çin piyasasına zaten GV girme imkanı sağladığı, bu suretle kendi ihracat imkanlarını katlayarak Afrika kıtasının en önemli ticaret ortağı haline geldiği,  Uluslararası Stratejik İlişkiler Enstitüsü (IRIS)’in 2025 verilerine göre Çin’in Afrika ile ticaret hacmi 348 milyar dolar seviyesine ulaşmış bulunmaktadır.

Afrika’nın Çin’e yönelik ihracatının 2/3’ten fazla bir bölümü zaten pazara GV’siz girdiği, kalan az bir bölümünün ise %5’in altında önemsiz vergiye tabi olduğu, yeni kararla, “0” GV oranının 50’nin üzerinde ülkeye yaygınlaştırılmasının, aslında mevcut durumun ilanı olduğu gözlenmektedir.

Ancak Afrika ülkelerinin Çin’e ihracatlarını kısıtlayan lojistik darboğazı, idari mekanizmaların farklılığı, ürün kalitesi ve tüketim alışkanlıkları farklılığı önemli bir engel olarak ortaya çıkmaktadır. Afrika için sanayi çeşitlendirmesi olmadan, GV’lerinin “0”lanması Çin lehine asimetrik bir ticaret modelini zorlayacak gibi görünmektedir. Çin’e yönelik Afrika menşeli ürün ihracatı hacim olarak artabilecek gibi görünse de, Afrika’da yapısal dönüşüm olmadan, uygulama Çin ürünlerinin Afrika pazarındaki hacminin artışı olarak yansıyabilecektir. Dolayısıyla bu yeni sürecin kazananın da Afrika değil, Çin olduğu söylenebilir.

Çin kıtanın önde gelen ekonomik ortağı olma statüsünün giderek pekişeceği gibi, kritik hammadde tedariğini de güvence altına almanın yanı sıra, Afrika ekonomik ekosistemindeki varlığını daha da güçlendirebileceği gözlenmektedir. Bir başka ifadeyle; Afrika, “Çin-Amerikan” ticaret rekabetinin yeni merkezi olma konumundadır.

Diğer taraftan, önemli bir başka husus ise, son on beş yılda, Çin’in Afrika’da geniş altyapı yatırımı ve etki programı olan “Yeni İpek Yolları”, Afrika genelinde yollar, limanlar, gökdelenler ve kamu binaları inşa ediyor iken, kıtada ABD tarafından Lobito koridoru, Kongo ve Zambiya madenlerinin Atlantik Okyanusu’nda Angola kıyılarına bağlanması amaçlı büyük demiryolu projelerinin finanse edilmesi faaliyetleri, Çin’in stratejik bir proje olarak “Afrika bakır kuşağını, Hint Okyanusu’ndaki Tanzanya kıyılarına bağlayan rakip demiryolu hattını “Tazara Projesi” yenilenmesi bölgede üstünlük elde etme, rekabet projeleri olarak değerlendirilmektedir.

Esas olarak, tüm bu kıyasaysa mücadelede daha mütevazı ancak, insani değerleri öncelikleyen dış politika yaklaşımıyla Türkiye’nin kıtada Sn. Cumhurbaşkanımızın ortaya koyduğu özel “Afrika Stratejisi”, kazan-kazan anlayışına dayalı karşılıklı ilişkilerin birebir göz hizası diz dize yaklaşımıyla daha az kısıtlı imkânlarla çok daha büyük gelişme ve imkânların elde edilmesinin mümkün olduğu mevcut ilişkilerden ortaya çıkmaktadır.

Ayrıca, önümüzdeki 17-18 Haziran 2026 tarihlerinde Ankara’da gerçekleştirilecek, “Uluslararası İnşaat Zirvesi Türkiye-2026” etkinliğinin tüm ülkeler açısından olduğu gibi, özellikle bu alanda çok bakir olan Afrika içinde karşılıklı büyük imkanlar sunabileceğinin ilgili kesimlerimiz tarafından dikkatle değerlendirildiği düşünülmektedir. Organizatör kurum Türkiye Müteahhitler Birliği başta olmak üzere, ilgili tüm kurumlarımız ve müteahhitlerimizin bu büyük fırsata özel önem atfetmeleri, bölgede yaşanan savaşta yıpranan Körfez’in yeniden yapılanmasının yanı sıra, müteahhitlik sektörümüz ve ihracatımız açısından yeni imkanları beraberinde getirebilecek nitelikte olup, Türkiye’yi Afrika’da rekabet halindeki ABD’nin de Çin’in önüne çıkarabilecek kabiliyete sahiptir.

Ömer Faruk DOĞAN

Ankara, 04 Mayıs 2026

Kalın Doktrini: Türk İstihbaratının Yeni Mimarisi

Editör
-
0
Kalın Doktrini: Türk İstihbaratının Yeni Mimarisi

Bu makale yalnızca STRATCOM konuşmasının bir değerlendirmesi değildir. Yaklaşık üç yıldır Millî İstihbarat Teşkilatı Başkanı İbrahim Kalın’ın kamuoyuna açık konuşmalarını, yazılarını ve röportajlarını derliyorum. Bunların her birini gizli kaynaklardan elde edilen bilgilerle karşılaştırarak değerlendirdim. Millî İstihbarat Akademisi metinleri, 99. Yıl yazıları, STRATCOM oturumları ve dış temasların arka planı da bu değerlendirme sürecinin parçası oldu.

Ortaya çıkan tablo tek bir cümleyle özetlenebilir: Türk istihbaratı, bu makalenin temelini oluşturan beş ana sütun etrafında şekillenen yeni bir evreye girmiştir.

İlk olarak MİT, önleyici istihbarata yönelmekte; olay gerçekleştikten sonra değil, gerçekleşmeden önce müdahale eden bir yapı inşa edilmektedir.

İkinci olarak siber vatan, yeni nesil karşı istihbarat ve yapay zekâ, önümüzdeki beş yılın üç temel ayağı olacaktır.

Üçüncü olarak istihbarat diplomasisi artık bir seçenek olmaktan çıkmış, doğrudan bir doktrin haline gelmiştir. Uluslararası literatürde bu yaklaşım artık “Kalın vizyonu” olarak anılmaktadır.

Dördüncü olarak Türk istihbaratı kendi kavramsal çerçevesini oluşturmaktadır. Artık dünya sahnesinde kendi imzasıyla yer alma zamanıdır.

Beşinci ve son olarak, teşkilat içindeki üst düzey atamalar, önümüzdeki dönemde hem operasyonel keskinliğin hem de diplomatik etkinliğin eşzamanlı olarak artacağına işaret etmektedir.

Şimdi Kalın’ın yazıları üzerinden bu beş sütunu tek tek ele alacağım.

20 Yıllık Birikim

İstihbarat dünyasını 20 yıldır takip ediyorum. Sabah Gazetesi’nde tam 12 yıl özel istihbarat müdürü olarak görev yaptım. Hem yurt içinde hem de yurt dışında sahada yüzlerce istihbarat dosyasına imza attım. Devlet operasyonlarının perde arkasını yazdım. Bu nedenle bu makalede teorik bir değerlendirme değil, sahadan gelen dili ve olayların bizzat yaşandığı biçimi göreceksiniz.

“Saha” derken neyi kastettiğimi açıklayayım. En dikkat çekici dosyalarımdan biri Devrimci Karargâh’tı. 26 Aralık 2011’de Sabah’ta yayımlanan “MİT Karargâh’ı çökertti” manşetinin ardından, örgütün Avrupa yapılanmasını ortaya çıkarmak üzere sahaya indik. Bu çalışma yaklaşık iki yıl sürdü.

On kişilik özel istihbarat ekibimle birlikte Avrupa’ya yayıldık. 1 Mayıs’tan başlayarak sosyalist hareketin takvimindeki her kritik tarihi Avrupa’da sahada takip ettik. Olası tüm senaryoları tek tek hesapladık. Güvenli evlere ilişkin izleri adım adım sürdük. İsviçre’nin Zürih kentinden Hollanda ve Almanya’ya uzanan ağı sabırla çözdük.

16-17 Ekim 2013’te Sabah’ta “Ve İşte Hayalet” ve “İşte Devrimci Karargâh’ın Beyni” başlıklı haberlerle manşete çıktım. Örgütün lideri Serdar Kaya ilk kez görüntülenmişti; o dönemde Türk istihbarat birimlerinde dahi güncel bir fotoğrafı bulunmuyordu. O günden bugüne zihnimde kalan ders çok nettir: İstihbarat masa başında değil, sahada anlaşılır.

Serdar Kaya Kimdi?

“Bu kişi kimdi?” diye sorabilirsiniz. Kısaca hatırlatayım.

1955 doğumlu olan Serdar Kaya, eski sol hareketler içerisinden çıkan, hakkında gıyabi tutuklama kararı çıkarılmasının ardından 1998 yılında Almanya’ya kaçan ve Devrimci Karargâh örgütünü kuran bir isimdi. Hem örgütün siyasi lideri hem de teorisyeniydi.

Örgütün sicili oldukça ağırdı: iki polis memurunun öldürülmesi, 11 polis memurunun yaralanması ve Selimiye Kışlası ile Adalet ve Kalkınma Partisi (AK Parti) İstanbul İl Başkanlığı binasına yönelik bombalama girişimleri bunlar arasındaydı.

Ancak Emniyet Müdürü Hanefi Avcı’yı dosyayla ilişkilendirme girişiminin, Gülenist Terör Örgütü (FETÖ) tarafından kurgulanmış bir kumpas olduğu daha sonra ortaya çıktı; bunun ayrıca not edilmesi gerekir. Hakkında Interpol difüzyon kararı bulunmasına rağmen Kaya, yıllarca Almanya’da serbest şekilde yaşadı. Üssü Nürnberg’di, ancak Berlin’de son derece gizli bir adresi daha vardı. Almanya’dan İsviçre’ye, oradan da Hollanda’ya uzanan Avrupa ağının başındaydı.

Örgütün Etkisiz Hale Getirilmesi

Bu satırları yalnızca gazetecilik başarısı olarak yazmıyorum; aynı zamanda dolaylı biçimde bir güvenlik ve istihbarat başarısına da katkı sundular. “Ve İşte Hayalet” manşetinin hemen ardından, Devrimci Karargâh Silahlı Terör Örgütü haberin yayımlanmasından bir gün sonra resmi internet sitesinde özel bir açıklama yayımladı. Kaya, kendi ifadeleriyle, Türk devletine bağlı istihbarat teşkilatının kendisine verdiği mesajı aldığını belirtti.

O günden sonra örgüt fiilen terör faaliyetlerini durdurdu. 2013’ten bu yana Türkiye’de tek bir yeni silahlı saldırı gerçekleştirmedi. Gazete haberine dönüşmüş olsa bile, iki yıllık sabırlı saha takibi bütün bir terör örgütünü susturabilecek güçteydi.

Buradan çıkarılması gereken ders açıktır: Doğru yürütülen saha takibi, bazen en kalın raporlardan daha güçlü bir önleyici savunma oluşturabilir. Kalın’ın bugün “Riskleri tehdide dönüşmeden etkisiz hale getiriyoruz” derken sözünü ettiği refleks, aslında iyi istihbaratın temel çalışma mantığıdır.

Zor Şartlar

Takibin son haftalarında çemberi büyük ölçüde daraltmıştık. Berlin’deydik. Hava sıcaklığı eksi 5 dereceydi. Günler boyunca donmuş sokaklarda örgüt liderine yönelik fiziki takibi sürdürdük. Bir noktada bedenim artık dayanamadı ve çöktü. Zatürre olmuştum. Türkiye’ye dönmek, iki yıllık operasyonu çöpe atmak anlamına geliyordu. Hedefe yalnızca bir adım kalmıştı. Operasyondan ayrılamazdım.

Önce Berlin’de bir Alman hastanesine gittim. Doktorlar ciğerlerimin ciddi şekilde zarar gördüğünü, tedavinin uzun süreceğini ve mutlaka Türkiye’ye dönmem gerektiğini söylediler.

Ama geri dönemezdim. Tedavi olmazsam ayakta bile duramayacaktım. Fiilen iki zorunluluk arasında sıkışmıştım ve üçüncü bir yol bulmam gerekiyordu.

Berlin’de yaşayan, Suriye’den kaçmış, kayıtsız bir doktor buldum. Acil tedaviye ihtiyacım olduğunu söyledi. Ancak doktor da kayıtsızdı, hasta da. Reçete yazamazdı. Doktorla birlikte uydurduğumuz sahte bir isimle gerekli penisilini bir eczaneden temin ettim.

Her gün gizlice o doktorun evine gidip iğnelerimi yaptırıyordum. Sahada hem kaçak bir hasta hem de gizli görevde bir operatördüm. Görevimden tek bir an bile ayrılmadım. Sonunda iki yılın ardından Kaya’nın izini Berlin’de bulduk ve örgütün tüm hücre ağını tek tek belgeledik.

Ölümle Burun Buruna

Aynı operasyonun bir başka sahnesi Nürnberg’de yaşandı. Devrimci Karargâh’ın güvenli evini takip edebilmek için, gözetleme amacıyla kullandığımız aracın bagajına ekip arkadaşımı gizlice yerleştirdik. Bagajda küçük bir delik açmıştık. Arkadaşım bu delikten güvenli evi izliyordu. Ben ise aracın kaputunu açıp bir kabloyu söktüm. Amaç, aracın yolda arızalanmış gibi görünmesini sağlamaktı. Dörtlüleri yaktım ve sözde bir tamirci aramaya gidiyormuş gibi davrandım. Camları kapalı şekilde kapıları kilitledim, ana caddede kısa bir tur attım ve ardından keşif operasyonu için önceden belirlediğimiz karşı noktaya geçtim.

O gün hava beklediğimizden daha sıcaktı. Gözetleme ve bekleyiş uzadıkça uzadı. Gazeteci arkadaşıma mesaj attım; cevap gelmedi. Bir tane daha gönderdim; yine yanıt yoktu. Aradım, açmadı. İçime kötü bir his doğdu. Hızla araca koştum. Kapıyı açtığımda arkadaşım bagajdaki oksijensizlik nedeniyle bayılmış, ölümün eşiğine gelmişti. Hemen dışarı çıkardım ve temiz hava almasını sağladım. Sonradan düşündüğümde hâlâ ürperirim: Eğer birkaç dakika daha geç kalsaydım boğularak ölecekti. Hayatını son anda kurtardık.

Bu anıyı bir kahramanlık hikâyesi olarak değil, sahada yaşanan gerçekliği göstermek için anlatıyorum. Türk istihbaratı bir dönem adeta yabancı servislerin arka bahçesi gibiydi. Bugün ise o yapı tamamen tasfiye edilmiş durumda. Çünkü artık şu doktrin resmen benimsenmiş durumda: Kendi istihbarat teşkilatını kurmak zorundasın; aksi halde sahada ayakta kalamazsın. İbrahim Kalın’ın üç yıllık başkanlığı boyunca MİT’in yurt dışı saha kapasitesi katlanarak büyümeye devam etti.

Kalın Ne Dedi?

Kalın, 28 Mart’ta STRATCOM 2026 Zirvesi’nde sahneye çıktığında arkasındaki ekranda şu ifade yer alıyordu:

“Uluslararası Sistemde Kırılma: Krizler, Anlatılar ve Düzen Arayışı.”

Salonda diplomatlar, istihbaratçılar ve akademisyenler vardı. Ben ise Kalın’ın sözlerini istihbarat perspektifiyle okumaya çalışıyordum; hangi tarafa hangi mesajın verildiğini anlamaya çalıştım. Notlar aldım. Kritik noktaların altını çizdim. Kalın’ın açıklamalarını tekrar tekrar okudum.

20 yıllık tecrübemin bana öğrettiği şey şudur: Bir istihbarat başkanının söyledikleri kadar söylemedikleri de önemlidir. Kalın’ın STRATCOM konuşması tam olarak böyle bir metindi. Bu yalnızca bir değerlendirme değil, açık bir yol haritasıydı.

Bir istihbarat analistinin gözünden baktığımda, bu konuşmanın yedi katmandan oluştuğunu gördüm. Şimdi bu katmanları tek tek açacağım.

1. Katman: Bilginin Niteliği

Kalın, toplanan istihbaratta niceliksel değil, niteliksel analize yöneldiklerini söyledi. Büyük veriyi stratejik istihbarata dönüştürdüklerini ifade etti.

Bu cümleyi duyar duymaz not defterime şunu yazdım: “Klasik MİT dönemi sona erdi.”

Eskiden başarı kriteri tekti: “Ne kadar bilgi topluyorsun?”

Artık mesele değişti. Kalın’ın tarif ettiği yapı, veriyi işleyen, yorumlayan ve devlet aklına dönüştüren analitik bir makine. Sayfalarca rapor üreten bir kurum değil; akıllı raporlar üreten bir yapı. Bu ifade sıradan bir söylem değildi; yıllara yayılacak kurumsal bir kültür dönüşümünün ilanıydı.

Atasagun Dönemi

Bu dönüşümün boyutunu anlayabilmek için biraz geriye gitmek gerekiyor. Şenkal Atasagun’un MİT Müsteşarlığı dönemindeki en büyük zafiyet şuydu: Devletin resmî istihbarat arşivi, doğrulanmamış bilgilere açık durumdaydı. Savunma hattı zayıftı. Dışarıdan posta yoluyla gönderilen “Ergenekon ihbar CD’leri”, kaynak doğrulaması yapılmadan, gerçekliği sorgulanmadan ve çapraz kontrol süreçlerinden geçirilmeden ne yazık ki resmî MİT arşivine gerçek belge muamelesi görerek kaydedildi.

Bu durum, istihbarat tarihinin en ağır skandallarından biridir. Bir istihbarat teşkilatının arşivi, devletin en güvenli hafızasıdır. Oraya giren her belge resmî kayıt niteliği taşır. Doğrulanmamış bir CD’nin arşive alınması ise bir yalanın devletin resmî hafızasının parçası haline gelmesi demektir.

Kalın döneminde öne çıkan “önleyici istihbarat” ve “niteliksel analiz” vurgusunun ne kadar kritik bir kırılma noktası olduğunu ancak o dönemi hatırlayarak anlayabilirsiniz. MİT’in eskiden gelen her bilgiyi doğrudan arşivleyen bir yapıdan; bugün bilgiyi sorgulayan, çapraz doğrulayan, niteliksel analizden geçiren ve ancak bundan sonra kayıt altına alan bir yapıya dönüşmesi basit bir “reform” değildir. Bu, devlet hafızasını yeniden inşa eden bir dönüşümdür.

Baransu Dönemi

Bu dönüşümün büyüklüğünü kavrayabilmek için bir başka hatırlatma daha yapmak gerekir. Özellikle Türk Hava Yolları başta olmak üzere resmî devlet kurumlarının veri tabanlarına MİT’in erişim sağlamasını hedefleyen yasal düzenleme sürecini hatırlayın. O dönemde bugün hâlâ tutuklu bulunan FETÖ bağlantılı gazeteci Mehmet Baransu tarafından Taraf gazetesinde MİT’i hedef alan onlarca yazı ve köşe yayımlandı. “MİT bizi izliyor” ve “MİT neden THY verilerine erişmek istiyor?” gibi manşetler peş peşe atıldı.

Perde arkasında çok net bir plan vardı. Devletin kendi resmî kurumlarının veritabanlarına erişmesini dahi kabul edemeyen küresel bir anlayış, Türk istihbaratını kendi ülkesinin verilerinden mahrum bırakmak istiyordu.

Amaç basitti: MİT’in güçlenmesini engellemek. Çünkü güçlü bir Türk istihbarat teşkilatı o küresel aklın Türkiye’deki operasyon alanını daraltacaktı.

Baransu’nun o dönemde yayımladığı yazı dizisi, FETÖ’nün devleti kendi istihbarat kapasitesinden mahrum bırakma planının açık kanıtlarından biridir.

Bugün ise tablo tamamen tersine dönmüş durumda. MİT, 80 milyonluk bir ülkenin veri mimarisini bütüncül biçimde analiz eden, önleyici istihbarat ve karşı casusluk üreten bir kuruma dönüşmüş durumda. Bir zamanlar MİT’in resmî kurumsal verilere erişmesini dahi istemeyen çevreler, bugün MİT’in yapay zekâ entegreli veri analiz mimarisini izlemek zorunda kalıyor. O dış istihbarat yapılanması artık tasfiye edilmiştir. Bu durum, Türk istihbarat tarihinin en büyük sessiz zaferlerinden biridir.

2. Katman: Önleyici İstihbarat

Kalın, teşkilatın önleyici istihbarat anlayışıyla hareket ettiğini ifade etti.

Bu cümlenin ağırlığını ancak bu alanı yıllardır takip edenler kavrayabilir. Çünkü bu ifade teşkilatın tarihsel doktrininde temel bir dönüşüme işaret etmektedir. MİT, uzun yıllar boyunca çoğunlukla olay meydana geldikten sonra devreye giren bir kurumdu. Bir saldırı gerçekleşir, ardından analiz başlardı. Bir casus yakalanır, ardından ağ çözülürdü. Oysa Kalın’ın kurduğu cümle bunun tam tersini söylüyor: Olayları gerçekleşmeden önce önleyen bir teşkilat. Bu dönüşümün ilk işaretlerini Fidan döneminin son iki yılında fark etmiştim. Kalın döneminde ise bu yaklaşım artık resmî doktrin haline geldi.

Bu önleyici mantığı yakından biliyorum; çünkü gazetecilikte de benzer bir yöntem işler. Sahadan bilgi toplarsınız, doğrularsınız, analiz edersiniz ve ertesi günün manşetini önceden yazarsınız. Geçmişte MİT, kendisine ulaşan bilgileri çoğu zaman arşiv verisi olarak kayda geçirirdi. Bugün ise saha istihbaratını, henüz gerçekleşmemiş muhtemel senaryolar üzerinden değerlendiriyor. Tehdit ortaya çıkmadan önce çözüm hazırlıyor. Artık bu mantığın MİT’in kurumsal doktrini haline geldiğini görüyorum.

3. Katman: Ajan Ağları

Kalın, son yıllarda ülkemize karşı kurulan ajan ağlarının tek tek tasfiye edilmeye başlandığını ifade etti. Yeni casusluk yöntemlerini de paravan şirketler, organize suç örgütleri ve özel dedektifler olarak sıraladı.

Benim buradan aldığım mesaj şuydu: MİT, geleneksel karşı casusluk anlayışının ötesine geçmiş durumda. Bunu yıllardır yazıyorum. İran operasyonları, Mossad ajan ağları ve Rus kanalları Türkiye’de her zaman klasik yöntemlerle takip edilirdi.

Ancak son yedi yılda yöntemler köklü biçimde değişti. Karşınızdaki casus artık takım elbiseli bir adam olmayabilir. Bir muhasebeci, özel dedektif ya da organize suç örgütü mensubu olabilir. Kalın bu açıklamasıyla aslında şunu söylüyor: “Artık onları yakalayabilecek yeni bir teşkilatız.”

4. Katman: Siber Vatan

Kalın, ulusal savunmanın yalnızca fiziki sınırlarla sınırlı olmadığını vurguladı. Özellikle “siber vatan” kavramının altını çizdi.

Bu kavramın Türk istihbarat literatürüne girişini yakından takip ettim.

Fidan döneminin son yıllarında Siber Güvenlik Başkanlığı’nın etkisi ciddi biçimde artmıştı.

Ancak Kalın, bu yapıyı doktrinsel bir kavrama dönüştürdü. Artık vatan yalnızca kara, deniz ve havadan ibaret değil; sunucular, veri merkezleri, telekomünikasyon altyapısı ve hatta vatandaşın cep telefonu da vatanın bir parçası olarak görülüyor. Kalın’ın bu kavramı bu şekilde formüle etmesi, Türkiye’nin siber alanda savunmadan inisiyatif almaya geçtiğinin en açık mesajıdır.

5. Katman: Fidan’dan Kalın’a

Bu noktada önemli bir tespit yapmak için durup düşünmek gerekiyor. Kalın’ın bugün ne söylediğini anlayabilmek için, Hakan Fidan’dan devraldığı mirası bilmek şarttır. O mirasın matematiksel anahtarı ise 1999 yılında yazılmış bir metindir.

Fidan’ın MİT’i nasıl dönüştürdüğünü anlamak isteyen her gazeteci, Hakan Fidan’ın, o dönem 31 yaşında bir astsubayken, Mayıs 1999’da Bilkent Üniversitesi’nde, danışmanı Dr. Mustafa Kibaroğlu yönetiminde hazırladığı 86 sayfalık yüksek lisans tezini okumalıdır. Tezin adı şuydu: “İstihbarat ve Dış Politika: İngiliz, Amerikan ve Türk İstihbarat Sistemlerinin Karşılaştırılması.”

Ben bu tezi okumak için Aralık 2012’de bizzat Bilkent’e gittim. O tarihte Fidan, 27 Mayıs 2010’dan beri MİT Müsteşarı olarak görev yapıyordu. 7 Şubat 2012’de yaşanan “MİT krizi” kapsamındaki gözaltı girişiminin ardından dönemin Başbakanı Erdoğan tarafından “sır küpü” olarak anılmaya başlanmıştı. Türkiye’de bu tezi okuyan ilk gazetecilerden biriydim. Değerli gazeteci arkadaşım Ferhat Ünlü ile birlikte tezi satır satır analiz ettik. Ünlü’nün “Yeni Devletin Sır Küpü” ve “Devletin Sır Küpü: Hakan Fidan” başlıklı Sabah yazıları da Bilkent ziyaretimizden yaklaşık bir ay sonra, Ocak 2013’te yayımlandı.

Tezi elimize aldığımızda şunu fark ettik: Önümüzde duran şey, 31 yaşındaki bir subayın yazdığı sıradan bir akademik çalışma değildi. Elimizde Türk istihbaratının yol haritası vardı.

Tez, iç içe geçmiş üç katmandan oluşuyordu. İlk katman, dünya istihbarat tarihinin üç ana okulunu, İngiliz, Amerikan ve Sovyet modellerini karşılaştırıyordu. İkinci katman, Türk istihbarat yapısının bu üç modelden hangisine daha yakın olduğunu analiz ediyordu. Ancak üçüncü katman çok daha değerliydi: Türk istihbaratının hangi yönde evrilmesi gerektiğine ilişkin somut öneriler içeriyordu.

Bizi asıl heyecanlandıran da işte bu üçüncü katmandı. Çünkü Fidan yalnızca teşhis koymuyor, aynı zamanda bir reçete sunuyordu. Reçetesi son derece net ve cesurdu: Türk istihbaratı Sovyet okulunun kalıntılarından kurtulmalı, Anglo-Sakson modele yaklaşmalı, dış istihbaratı güçlendirmeli ve zaman içinde iç ve dış istihbaratı iki ayrı yapı olarak örgütlemeliydi.

Ancak tam bu noktada Fidan Türkiye’nin kendine özgü koşullarına ilişkin çok önemli bir uyarıda bulunuyordu: Bu ülkede dış güvenliğin her zaman iç boyutu da vardır. Dolayısıyla iki yapıyı ani ve kesin biçimde ayırmak riskliydi. Bunun yerine geçiş süreci için akıllıca bir çözüm öneriyordu: MİT bünyesinde iç ve dış istihbarattan sorumlu ayrı birimler kurulmalıydı.

Aslında bu tek cümle, Fidan’ın yıllar sonra MİT’te hayata geçireceği yapının matematiksel anahtarıydı. Bugün MİT içindeki “Dış Operasyonlar Başkanlığı” ile ülke içindeki “Güvenlik İstihbaratı” yapısı arasındaki ayrım, o tezde çizilen modelin yaşayan karşılığıdır.

O gün Bilkent’ten ayrılırken Ferhat’la birbirimize şunu söyledik: Bu tezi yazan kişi, MİT’i nasıl dönüştüreceğini yıllar öncesinden resmî olarak kağıda dökmüş. Ve 11 yıl sonra MİT Müsteşarlığı koltuğuna oturduğunda ne yapacağını zaten önceden ilan etmişti.

“İyi istihbarat her zaman iyi dış politika üretmez. Ama kötü istihbarat yanlış politikaya yol açar.”

Fidan’ın 1999 tarihli tezindeki bu tek cümle, aslında Fidan döneminin 13 yıllık doktrinini özetliyordu. Kalın döneminde gördüğümüz yapının temeli de burada yatıyor.

MİT Dış Operasyonlar Başkanlığı, sınır ötesi operasyonlardan uluslararası istihbarat temaslarına, FETÖ ile mücadeleden PKK/YPG hattına kadar çok geniş bir alanda tarihî bir sıçrama yaşadı. Fidan sessizdi; sesini neredeyse hiç duymadık. Ama sahadaki izleri her yerdeydi.

Kalın ise bu büyük operasyonel gücün üzerine diplomatik bir katman ekliyor. Artık MİT yalnızca sahada değil, müzakere masasında da konuşuyor. Fidan döneminde sesi duyulmayan teşkilat, Kalın döneminde masada görünür hale geldi. Bu bir zayıflık işareti değil; tam tersine, yeni bir stratejinin göstergesi. Fidan zemini hazırladı, Kalın ise o zeminden masaya uzanan köprüyü kurdu.

Son dönemde yapılan üst düzey atamalar da teşkilatın önümüzdeki süreçte daha da güçleneceğine ve sahada daha operasyonel refleksler geliştireceğine işaret ediyor. Yirmi yıllık gözlemime dayanarak şunu öngörebilirim: Önümüzdeki dönemde MİT, hem operasyonel keskinliğini hem de diplomatik etkinliğini aynı anda artırabilen nadir istihbarat servislerinden biri olacak.

Burada kendi saha deneyimime dayalı bir karşılaştırma yapmak isterim. Serdar Kaya gibi yurt dışı dosyalarında geçmişte sık sık şu manzarayla karşılaşıyordum: Dış temsilciliklerde görev yapan MİT personeli, bunu üzülerek söylüyorum, konsolosluk binasının dışına çıkmakta bile çekingen davranıyordu.

Sahada dolaşan, temas kuran, ajan devşiren ya da güvenli evleri takip eden bir istihbarat refleksi yeterince yoktu. Teşkilatın yurt dışı operasyon kapasitesinde tarihsel bir zayıflık bulunuyordu.

Bugün ise tablo tamamen değişmiş durumda. Dış Operasyonlar Başkanlığı bünyesinde kurulan çok katmanlı örtülü yapılar, Kalın döneminde operasyonel kapasitesinin zirvesine ulaştı.

Artık MİT sahada. Temas kuran, risk alan ve operasyon yapan görünür bir Türk istihbaratı var. Bunu yalnızca bir yorum olarak değil, yıllar önce o sahalarda tek başına yürümüş bir gazeteci olarak söylüyorum.

Uçaktaki Konuşma

Bu noktada, zihnimden hiç çıkmayan bir anıyı paylaşmak istiyorum. 17 Kasım 2023’te Almanya’nın Berlin kentine yaptığımız bir günlük ziyaret sırasında, uçağımız Avrupa semalarında ilerlerken Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’a o dönemde üzerinde çalıştığım dosyalardan bahsediyordum. FETÖ, PKK ve diğer terör örgütlerinin Avrupa’daki ağlarına ilişkin haberlerim; hücre evlerinin adreslerine kadar uzanan saha araştırmalarım Cumhurbaşkanı’nın dikkatini çekmişti. Kalın ise MİT Başkanlığı görevini yalnızca beş ay önce devralmıştı ve henüz görevinin ilk dönemindeydi.

O sırada Cumhurbaşkanımız bana dönerek şöyle dedi:

“Abdurrahman, sen istihbarat dünyasını iyi bilen, başarılı bir araştırmacı gazetecisin.”

Yanında Kalın dururken kendisine teşekkür ettim. Bir gazeteci için, devletin en üst makamından böyle bir değerlendirme duymanın anlamı tarif edilemezdi.

Hemen ardından Cumhurbaşkanımız MİT Başkanı Kalın’a dönerek şöyle dedi:

“İbrahim, Abdurrahman bu FETÖ’cüleri dünyanın her yerinde buluyor, görüntülüyor, adreslerini tespit ediyor. Siz de bunları yakalayıp ülkeye getirmelisiniz.”

Kalın ise dönüp şu cevabı verdi:

“Emredersiniz efendim. Bu konuda çalışmalarımızı yoğunlaştıracağız.”

Uçakta tanık olduğum bu kısa diyalog, aslında Kalın’ın MİT Başkanlığı döneminde FETÖ’ye yönelik verilen ilk talimatlardan biriydi. Cumhurbaşkanımızın yeni göreve gelen bir MİT Başkanına açık bir hedef göstermesi, Kalın’ın ise bu hedefi anında kabul ederek “çalışmalarımızı yoğunlaştıracağız” demesi oldukça dikkat çekiciydi.

Sonraki iki yıl içerisinde, Avrupa’dan olmasa bile dünyanın farklı bölgelerinden FETÖ firarilerinin tek tek yakalanarak Türkiye’ye getirilmesi, bu kararlılığın sahaya yansımasıydı. Avrupa çevrelerinde ciddi ölçüde iş birliği eksikliği görülmesine rağmen MİT onlarca başarılı yurtdışı operasyon gerçekleştirdi. Bu dönüşümün kıvılcımının atıldığı anlardan birine doğrudan tanıklık etmiş olmak ise benim için ayrı bir gurur kaynağıdır.

6. Katman: İstihbarat Diplomasisi

Kalın, istihbaratın yalnızca bilgi toplayan bir yapı olmaktan çıktığını; kriz yöneten ve arabuluculuk yapan bir araca dönüştüğünü açıkladı.

Ben bu cümleyi aylardır yazıyordum; Kalın ise bunu STRATCOM’da resmen ilan etti. İstanbul artık örtülü istihbarat diplomasisi için güvenli bir merkez haline gelmiştir. Sahada birbirine rakip olan istihbarat servisleri dahi Türkiye’nin kurduğu masalarda bir araya gelmektedir. Uluslararası çevrelerde artık “Kalın Vizyonu” olarak anılan bu yaklaşım, Türk istihbaratının dünyaya açılan imzası haline gelmiştir.

Ankara Casus Takası

Kalın’ın istihbarat diplomasisinin gerçek anlamda zirveye ulaştığı anı adlandırmam gerekirse, hiç tereddüt etmeden 1 Ağustos 2024’te Ankara’da gerçekleştirilen tarihi casus takasını işaret ederim. O gün MİT, Soğuk Savaş sonrası dönemin en büyük takas operasyonunu organize etti. Yedi ülkedeki cezaevlerinde tutulan toplam 26 kişi, Ankara’da eşzamanlı olarak takas edildi. Müzakere sürecinin en başından son anına kadar tüm güvenlik tedbirleri, lojistik planlama ve iletişim koordinasyonu doğrudan MİT tarafından yürütüldü. Bu, MİT’in doğrudan organizasyonu altında ve güven temeli üzerine inşa edilmiş bir operasyondu.

Takasın merkezinde dünyanın en güçlü üç istihbarat servisi yer alıyordu. ABD adına Merkezi İstihbarat Teşkilatı (CIA), Rusya adına Rusya Federasyonu Dış İstihbarat Servisi (SVR RF) ve Rusya Federasyonu Federal Güvenlik Servisi (FSB), Almanya adına ise Federal İstihbarat Servisi (BND) sahadaydı. Bu üç teşkilat, yıllardır sahada birbirine karşı sert operasyonlar yürüten rakip kurumlardı.

Ancak o gün Ankara’da, Türkiye’nin kurduğu koordinasyon çerçevesi sayesinde uçaklarını aynı piste indirdiler; MİT’in onayıyla rehineleri teslim aldılar ve kendi ülkelerine götürdüler. Polonya, Slovenya, Norveç ve Belarus da takasa dahil olan diğer dört ülkeydi.

Operasyonun ölçeği neredeyse hayal edilemeyecek düzeydeydi. ABD’den iki, Almanya, Polonya, Slovenya, Norveç ve Rusya’dan birer olmak üzere toplam yedi uçak aynı anda Esenboğa Havalimanı’na indi. İki çocuk dahil 10 kişi Rusya’ya, 13 kişi Almanya’ya, üç kişi ise ABD’ye teslim edildi. Rehinelerin uçaklardan indirilmesi, güvenli bölgelere taşınması, sağlık kontrollerinin yapılması, parmak izlerinin alınması, kimlik doğrulamalarının tamamlanması ve gidecekleri ülkelere ait uçaklara bindirilmesi dahil tüm süreçler MİT personelinin gözetiminde ve MİT’in talimatları doğrultusunda yürütüldü. Uçakların kalkışı bile MİT’in onayıyla gerçekleşti.

Bu olayın uluslararası önemini kavramak için şu sahneyi düşünmek yeterlidir: ABD Başkanı Joe Biden ve Başkan Yardımcısı Kamala Harris, rehinelerin teslimini Beyaz Saray’dan canlı olarak izledi. Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, takas edilen Rus vatandaşlarını karşılamak için bizzat Moskova’daki Vnukovo Havalimanı’na gitti. Almanya Başbakanı Olaf Scholz ise dönüş uçağını Köln’de karşıladı. Dünyanın en güçlü üç liderinin aynı gün, aynı operasyonun son aşamasında sahneye çıkması tek bir anlama geliyordu: Süreç tek bir ülke tarafından yönetilmişti ve o ülke Türkiye’ydi.

Bu güven zemini bir günde oluşmadı. Kalın, aylar boyunca yürütülen arka plan temaslarını, farklı başkentlere yapılan sessiz ziyaretleri ve hem doğrudan hem de dolaylı kanalların yönetimini bizzat takip etti. Temmuz 2024’te taraflar Türkiye’de bir araya getirildi; arabuluculuk süreci başından sonuna kadar MİT tarafından üstlenildi. Bu takasın her aşamasında Ankara’nın imzası vardı; o imzanın arkasındaki isim ise Kalın’dı.

Uluslararası istihbarat dünyasını 20 yıldır takip eden bir gazeteci olarak rahatlıkla şunu söyleyebilirim: Dünyada CIA ile SVR’yi aynı havalimanında, aynı dakikada ve aynı koordinasyon seviyesiyle çalıştırabilecek çok az istihbarat servisi vardır. MİT bunu yalnızca kapasitesi sayesinde değil, her iki tarafın da Türkiye’nin arabulucu rolüne tam güven duyması sayesinde başardı.

İstihbarat diplomasisi tam olarak budur. Askerin çözemediğini, diplomatın ulaşamadığı noktada istihbarat servisi çözer. “Kalın Vizyonu” dediğimiz doktrin 1 Ağustos 2024’te Esenboğa pistinde somut bir olaya dönüştü.

Bu operasyonun Türkiye’ye kazandırdığı prestij, Ukrayna ile Rusya arasındaki sonraki esir takaslarının, Gazze’deki ateşkes görüşmelerinin, Pakistan ile Afganistan arasındaki arabuluculuğun ve bugün Dolmabahçe ile Antalya hattında yürüyen diplomatik trafiğin önünü açtı. İstihbarat diplomasisinin zirvesine Ağustos 2024’te ulaşıldı; bugün yaşanan hasat dönemi ise doğrudan o zirvenin mirasıdır.

7. Katman: Kendine Ait Olanı Bilmek

“Adını koymadığınız şey sizin değildir.” Kalın’ın konuşmasındaki en felsefi cümle buydu. Başkalarının kelimeleriyle kendi hikâyemizi anlatamayacağımızı söyledi; kendi kavramlarımızı ve kendi dilimizi kurmamız gerektiğini vurguladı.

Bu cümle çok şey anlatıyor. Dünyada istihbarat denildiğinde insanların aklına genellikle İngiliz okulu, Amerikan okulu ya da Rus okulu gelir.

Kalın ise artık “Türk okulu”nun da var olduğunu söylüyor; hem de Batı’dan ithal edilmiş kavramlarla değil, kendi kavramlarımızla. İşte bu nedenle Millî İstihbarat Akademisi (MİA) kuruldu. Bu kurum yalnızca yeni nesil istihbaratçılar değil, yeni nesil düşünürler yetiştirecek.

Bebek Oteli’nde

Bu noktada çok özel bir anımı paylaşmak istiyorum. Yıllar önce MİT’in ilk sivil müsteşarlarından biri olan Sönmez Köksal ile İstanbul’daki Bebek Oteli’nde görüşmüştüm. Köksal bana oldukça açık konuşmuştu:

“Abdurrahman, Türk istihbaratının İngiliz MI6 seviyesine ulaşması çok zor. Biz kendi içimizden bir James Bond çıkaramayız,” demişti.

O dönemde MİT’in başında Emre Taner vardı. Köksal Türk istihbaratının dünya ligine çıkma ihtimali görmüyordu. O sözlerden çok kısa bir süre sonra ben Hakan Fidan’ın müsteşar yardımcılığından müsteşarlığa yükselişini yazdım. Fidan’ın 13 yıllık görev süresi boyunca Bebek Oteli’nde duyduğum o cümle sürekli aklıma geldi. Çünkü MİT, Köksal’ın öngördüğü yerde kalmadı; her yıl biraz daha yukarı çıktı.

Bugün ise Kalın döneminde mesele artık başkalarına benzemek bile değil. Kalın, STRATCOM konuşmasında açık biçimde şunu söylüyor:

“Kendi kavramlarımızı üreteceğiz.”

Türk istihbaratı artık başkalarını taklit etmeyi değil, kendi düşünce okulunu kurmayı hedefliyor.

Şunu rahatlıkla söyleyebilirim: Bir istihbarat teşkilatının kendi kavramsal çerçevesini oluşturması, dünya ligine girmenin ilk şartıdır. Kalın bu şartı açık biçimde ilan etti. Bebek Oteli’ndeki o konuşmadan bugüne şunu gördüm: İnanırsanız başarırsınız. MİT inandı ve başardı. Şimdi ise Kalın’la birlikte kendi düşünce okulunun adını koyuyor.

İnsan, Makine ve Yapay Zekâ

Kalın, MİT’in insan istihbaratı, teknik istihbarat ve açık kaynaklardan elde edilen bilgileri (OSINT) yapay zekâ ile birleştirdiğini anlattı.

Asıl sır tam da burada yatıyor. Dünya artık çok hızlı dönüyor. Hipersonik füzeler saniyeler içinde hareket ediyor. Uydular her şeyi görüyor. Yapay zekâ kendi başına karar verebiliyor. Bu hızla değişen dünyada ayakta kalabilmek için geleneksel istihbaratçının reflekslerini güçlendirmek gerekiyor.

Kalın’ın tarif ettiği MİT modeli; insan tecrübesini makinelerin hızı ve yapay zekânın işlem gücüyle birleştiren bir yapı. Ben bu entegrasyonun Türkiye’yi önümüzdeki on yılda oyun değiştirici bir aktöre dönüştüreceğine inanıyorum.

Bu noktayı daha önce Sabah’taki bir yazımda da vurgulamıştım: Mach 15 ve üzeri hızlara ulaşabilen hipersonik bir füzenin arkasında, kaçınılmaz olarak onlarca yıla yayılan öncü bir istihbarat ağı bulunur. Bu tür sistemlerin fizik ve matematik mühendisliği üzerinde çarpan etkisi yaratabilmesi ancak gelişmiş istihbarat desteğiyle mümkündür.

Çin ve Rusya bu gerçeği uzun zaman önce kavradılar. Bugün Çin istihbaratı, teknoloji casusluğunu en etkili kullanan yapılardan biri haline gelmiş durumda; elde ettiği teknolojik bilgiyi doğrudan devlet gücüne dönüştürüyor. Savaşlar artık cephede değil, önceden elde edilen veriler üzerinden kazanılıyor. Kalın’ın kurduğu model de tam olarak bu gerçeğe karşılık geliyor.

Türkiye Gündem Belirliyor

“Türkiye artık savunma sanayisinde yalnızca kendi ihtiyaçlarını karşılayan bir ülke değildir. Hem sahada hem de müzakere masasında gündem belirleyen ve denge kuran bir aktöre dönüşmüştür. Bu dönüşüm, güçlü siyasi irade ve kararlılıkla desteklenmeye devam edecektir.”

STRATCOM 2026 Zirvesi’nin sonlarına doğru Kalın’ın kurduğu bu cümle, benim için bütün tabloyu özetliyordu. ASELSAN sahayı görüyor. ROKETSAN vuruyor. HAVELSAN yönetiyor. TUSAŞ derinlik sağlıyor. Ancak bu büyük kapasitenin hedefini belirleyen yapı MİT’tir. Kalın bu koordinasyonu kurdu. Artık hedef istihbarat tarafından belirleniyor, vuruş ise savunma sanayii tarafından gerçekleştiriliyor. İşte bu, yeni Türkiye’nin güvenlik mimarisidir.

Bu formülü 29 Mart 2026 tarihli “İstihbarat Savaşları ve Bilgi Çağı” başlıklı yazımda da ayrıntılı biçimde ele almıştım. Türkiye, insansız hava araçları (İHA) ve silahlı insansız hava araçlarında (SİHA) oyun değiştirici bir aktöre dönüştü. Şimdi ise bu başarının istihbarat, veri ve teknolojiyle tamamlanma zamanı geldi. Bunu başaran bir Türkiye yalnızca güçlü olmayacak; savaşın kurallarını da yeniden yazacaktır.

Hasat Dönemi Başladı

Kalın’ın STRATCOM konuşmasını salonda dinlerken kendi kendime şunu düşündüm: Bu kişi sıradan bir değerlendirme yapmıyor; bir yol haritası çiziyor.

Şubat 2025’te yayımlanan “Dünyanın Her Yerinde MİT” başlıklı yazımda bu dönüşümün işaretlerini zaten vermiştim. Ekim 2025’te Millî İstihbarat Akademisi’nin ev sahipliğinde düzenlenen uluslararası konferansı üç gün boyunca takip ettikten sonra ise şunu söylemiştim:

“İstanbul artık istihbarat diplomasisinin güvenli limanıdır.”

Bugün bu sözler artık yalnızca kâğıt üzerindeki bir temenni değil; sahada, müzakere masasında ve perde arkasında somut karşılık buluyor. MİT artık yalnızca bilgi toplayan değil, bilgi üreten bir kurumdur. Olayları yalnızca takip eden değil, önceden öngören bir yapıdır. Sadece ülke içinde değil, küresel ölçekte de ağırlık oluşturan bir kurum haline gelmiştir. Son dönemde yapılan atamalarla birlikte bu etkinin önümüzdeki süreçte daha da artacağını öngörüyorum.

Bugün “Kalın Vizyonu” ve “İstanbul Modeli” olarak anılan bu yaklaşım artık tek bir kavramla özetlenebilir: “Türk Okulu.”

Bu alanı 20 yıldır takip eden bir gazeteci olarak sözlerimi şöyle tamamlamak isterim: Teşkilat içinde artık yeni bir dönem başlamıştır. Bu süreç, Türk istihbaratının en verimli on yılı olacaktır. Yeni savaş düzeninin kuralı açıktır: Kazanan taraf parası olan değil, bilgiyi kontrol eden taraftır. Türkiye ise artık bilgiyi kontrol etme yolunda kararlı adımlarla ilerlemektedir.

ABDURRAHMAN ŞİMŞEK

Yazının İngilizce orijinaline bu linkten erişebilirsiniz.
https://www.dailysabah.com/opinion/op-ed/the-kalin-doctrine-new-architecture-of-turkish-intelligence

İran Savaşı Nasıl Bitirmeli? – M. Javad Zarif

Editör
-
0
İran Savaşı Nasıl Bitirmeli? – M. Javad Zarif

Bu metin, “How Iran Should End the War: A Deal Tehran Could Take” başlığıyla, 3 Nisan 2026 tarihinde M. Javad Zarif imzasıyla yayımlanmıştır. M. Javad Zarif, Tahran Üniversitesi’nde Küresel Çalışmalar alanında doçenttir ve Possibilities Architects’in kurucusu ve başkanıdır. Daha önce İran’da Cumhurbaşkanı Yardımcılığı, Dışişleri Bakanlığı ve Birleşmiş Milletler Daimi Temsilciliği görevlerinde bulunmuştur. -Bu metinde ifade edilen görüşler yazara aittir.-

İRAN SAVAŞI NASIL BİTİRMELİ

İran, Amerika Birleşik Devletleri ve İsrail ile olan savaşı başlatmamıştır. Ancak bir aydan fazla süren çatışmaların ardından, İslam Cumhuriyeti’nin bu savaşta açıkça üstünlük sağladığı görülmektedir. Amerikan ve İsrail güçleri haftalardır aralıksız biçimde İran topraklarını bombalamakta; binlerce insanın ölümüne ve yüzlerce yapının tahrip olmasına yol açmaktadır. Tüm bu saldırılar ülke yönetimini devirmeyi hedeflemektedir. Buna rağmen İran direnç göstermiş ve çıkarlarını başarılı biçimde savunmuştur. Üst düzey yetkililerinin suikastlara uğramasına karşın yönetim sürekliliğini korumuş; askeri, sivil ve endüstriyel tesisleri hedef alınırken dahi saldırganlarına karşılık vermeye devam etmiştir. Çatışmayı karşı tarafı teslim olmaya zorlayabilecekleri yanılgısıyla başlatan Amerikalılar ve İsrailliler, bugün çıkış stratejisi olmayan bir bataklığın içine sürüklenmiş durumdadır. Buna karşılık İran tarihsel ölçekte bir direniş başarısı ortaya koymuştur.

Bazı İranlılar için bu başarı, müzakere edilmiş bir sona yönelmek yerine saldırganların yeterince cezalandırılmasına kadar savaşın sürdürülmesini gerektiren bir gerekçe olarak görülmektedir. 28 Şubat’tan bu yana her gece, ülke genelinde büyük kalabalıklar toplanarak “Ne teslimiyet, ne uzlaşma; Amerika ile savaş” sloganlarıyla meydanlarda dirençlerini göstermektedir. Nihayetinde Amerika Birleşik Devletleri, müzakerelerde güvenilir olmadığını ve İran’ın egemenliğine saygı göstermeyeceğini kanıtlamıştır. Bu mantık çerçevesinde, şu aşamada Washington ile angajmana girmenin ya da ona bir çıkış yolu sunmanın anlamı olmadığı savunulmaktadır. Bunun yerine Tahran’ın avantajını sürdürmesi, ABD üslerini hedef almaya devam etmesi ve Hürmüz Boğazı’ndaki ticareti engelleyerek Washington’un bölgedeki varlığını ve tutumunu köklü biçimde değiştirmeye zorlaması gerektiği ileri sürülmektedir.

Ancak Amerika Birleşik Devletleri ve İsrail ile çatışmayı sürdürmek psikolojik olarak tatmin edici görünse de, bunun sonucu yalnızca sivil yaşamın ve altyapının daha fazla yıkıma uğraması olacaktır. Hedeflerine ulaşamayan bu aktörler giderek daha umutsuz hale gelmekte ve hayati öneme sahip ilaç, enerji ve sanayi tesislerini hedef almanın yanı sıra sivilleri rastgele vurma yoluna başvurmaktadır. Şiddet aynı zamanda giderek daha fazla ülkeyi içine çekmekte ve bölgesel bir çatışmanın küresel bir krize dönüşme riskini artırmaktadır. Üstelik uluslararası örgütler de, Washington’un işlediği ve savaşın ilk gününde yaklaşık 170 okul çocuğunun öldürülmesini de içeren çok sayıda vahşet karşısında sessiz kalmaları yönünde Amerika Birleşik Devletleri tarafından baskı altına alınmıştır.

Bu bağlamda Tahran, elde ettiği üstünlüğü savaşı sürdürmek için değil, zafer ilan ederek hem mevcut çatışmayı sona erdirecek hem de bir sonraki çatışmayı önleyecek bir anlaşma yapmak için kullanmalıdır. İran, nükleer programına belirli sınırlamalar getirmeyi ve Hürmüz Boğazı’nı yeniden ticarete açmayı; buna karşılık tüm yaptırımların kaldırılmasını teklif edebilir. Washington’un daha önce kabul etmediği böyle bir anlaşma, mevcut koşullarda kabul edilebilir hale gelmiş olabilir. İran ayrıca, her iki tarafın da gelecekte birbirine saldırmamayı taahhüt ettiği karşılıklı bir saldırmazlık paktını kabul etmeye hazır olmalıdır. Bunun yanı sıra, Amerika Birleşik Devletleri ile ekonomik ilişkiler kurulmasını da önerebilir; bu durum hem Amerikan hem de İran halkı açısından kazançlı olacaktır. Tüm bu sonuçlar, İranlı yetkililerin dış tehditlere karşı savunma odaklı bir yaklaşımdan uzaklaşarak ülke içinde halkın yaşam koşullarını iyileştirmeye odaklanmalarına imkân tanıyacaktır. Başka bir ifadeyle Tahran, İran halkının hak ettiği yeni ve parlak geleceği güvence altına alabilir.

ABD Başkanı Donald Trump, zayıflamış konumuna rağmen (ya da belki de tam bu nedenle) müzakerelere ilişkin çelişkili ve kafa karıştırıcı açıklamalar yapmayı sürdürmektedir. Çarşamba günü yaptığı bir konuşmada Trump, bir yandan tüm İranlılara hakaret ederek İran’ı “ait oldukları yere, taş devrine geri bombalama” sözü verirken, diğer yandan defalarca tekrarladığı gibi Washington’un askeri kampanyasının birkaç hafta içinde tamamlanacağını iddia etmiştir. Ancak Beyaz Saray’ın Amerikan bombardımanının yol açtığı artan enerji maliyetlerinin siyasi bir yük haline gelmesinden açıkça endişe duyduğu görülmektedir. Bu plan, Trump’a zamanında bir çıkış imkanı sunabilir. Nitekim bu durum, onun büyük stratejik hatasını kalıcı bir barış zaferi olarak sunabileceği bir fırsata dahi dönüştürebilir.

ZAFERİ KABUL ET

İranlılar, yalnızca mevcut saldırganlık nedeniyle değil, daha geniş bir tarihsel arka plan çerçevesinde ABD’ye karşı yoğun bir öfke duymaktadır. Milenyumun başından bu yana, İslam Cumhuriyeti ve halkı Amerikan yetkililer tarafından defalarca hayal kırıklığına uğratılmıştır. İran, 11 Eylül terör saldırılarının ardından Afganistan’da al-Qaeda’ya karşı ABD’ye destek sağlamış; ancak bunun karşılığında Başkan George W. Bush, Tahran’ı “şer ekseni” içinde tanımlayarak ülkeyi hedef almakla tehdit etmiştir. Başkan Barack Obama yönetimi, 2015 yılında İran ile nükleer anlaşmayı müzakere ederek imzalamış; ancak Tahran’ın anlaşmaya yönelik doğrulanmış ve titiz uyumu, vaat edildiği üzere İran’ın küresel ekonomik sisteme entegrasyonunu sağlamamıştır. İran’ın bu uyumu, Trump’ın anlaşmayı feshetmesini ve ardından İran’ın 90 milyonluk nüfusunu yoksullaştırmayı amaçlayan sert yaptırımlardan oluşan “maksimum baskı” politikasını uygulamasını da engelleyememiştir. Bu politikalar, diplomatik dönüş sözü vermesine rağmen, Başkan Joe Biden döneminde de sürdürülmüştür.

Trump’ın ikinci kez göreve gelmesiyle birlikte Washington’un yaklaşımı daha da yanıltıcı bir hal almıştır. Beyaz Saray yeni bir anlaşma yapmakla ilgilendiğini belirtmiş ve İran müzakereleri için en yetkin diplomatlarını ve uzmanlarını görevlendirmiştir. Ancak Trump kısa sürede bu sürece ciddi yaklaşmadığını göstermiştir. Deneyimli diplomatik temsilciler görevlendirmek yerine, jeopolitik ve nükleer teknik konular hakkında neredeyse hiçbir bilgiye sahip olmayan iki yakın ismini (damadı Jared Kushner ve golf arkadaşı Steve Witkoff) sürece dahil etmiştir. Bu kişilerin İran’ın anlaşmaya ulaşmaya yönelik cömert tekliflerini anlamakta başarısız olmalarının ardından, Beyaz Saray İranlı sivillere yönelik geniş çaplı askeri saldırıyı başlatmıştır.

Bu gelişmeler sonucunda İran toplumunun önemli bir kesimi, bu savaşın diplomasi yoluyla değil, ancak direniş ve saldırganlara karşı baskının sürdürülmesi yoluyla sona erdirilebileceğine inanmaktadır. İranlılar, kendilerini defalarca hayal kırıklığına uğratan Amerikan yetkililerle yeniden görüşmeye istekli değildir. Bununla birlikte, bu yaklaşım anlaşılabilir olsa da, İslam Cumhuriyeti açısından savaşın mümkün olan en kısa sürede sona erdirilmesi uzun vadede daha rasyonel bir seçenek olacaktır. Uzayan çatışma, özellikle ABD ve İsrail’in İran altyapısını hedef almaya devam ettiği bir ortamda, mevcut çıkmazı değiştirmeksizin daha fazla can kaybına ve telafisi mümkün olmayan kaynak kayıplarına yol açacaktır. İran bölge altyapısını misilleme olarak yok etme kapasitesine sahip olsa da, bu durum ABD açısından belirleyici değildir; zira Washington, bölgedeki sözde Arap müttefiklerini büyük ölçüde İsrail’i korumak için kullanılan araçlar olarak görmektedir. Ayrıca bölge altyapısının yıkılması İran’ın kayıplarını telafi etmeyecektir. Çatışmanın sürmesi ABD’nin kara harekatı başlatma ihtimalini de doğurabilir. Böyle bir girişim Washington’u daha derin bir çıkmaza sürükleyecek olsa da, İran açısından somut kazanımlar üretmeyecektir. Son olarak, ABD taraflar arasında bir anlaşma sağlanmadan çekilirse, İran Washington’a karşı yürüttüğü direnişin siyasi ve ekonomik getirilerini tam anlamıyla elde edemeyecektir.

Taraflar müzakerelere yönelmeyi başarırsa, iki olası sonuç ortaya çıkabilir. Bunlardan ilki, resmi ya da gayri resmi bir ateşkes anlaşmasıdır. İlk bakışta bu seçenek en makul yol gibi görünebilir; zira en az dirençle karşılaşacak seçenektir. Ateşkes sağlanabilmesi için Tahran, Washington ve müttefiklerinin yalnızca silah bırakmaları yeterli olacaktır. Bu durumda, ilişkilerini on yıllardır şekillendiren temel gerilimleri çözmeleri gerekmeyecektir.

Ancak herhangi bir ateşkes doğası gereği kırılgan olacaktır. Taraflar, temel anlaşmazlıklarını çözmemiş olmaları nedeniyle birbirlerine karşı derin bir güvensizlik ve şüphe duymaya devam edeceklerdir. Bu nedenle, yeni bir yanlış hesaplama ya da fırsatçı bir siyasi hamle çatışmaların yeniden başlaması için yeterli olacaktır. Bu bağlamda karar alıcılar ikinci seçeneğe (yani kapsamlı bir barış anlaşmasına) yönelmelidir. Başka bir ifadeyle, bu felaket 47 yıllık çatışma ve düşmanlık dönemini sona erdirmek için bir fırsat olarak değerlendirilmelidir.

Mevcut çatışma, tüm yıkıcılığına rağmen, böyle bir anlaşmanın önünü açabilir. Zira bu süreç, Batı Asya’ya ilişkin hem Tahran’ın hem de Washington’un artık görmezden gelemeyeceği bazı gerçekleri ortaya koymuştur. Öncelikle, Amerika Birleşik Devletleri’nin İsrail ile birlikte hareket etmesine ve Basra Körfezi’ndeki ortaklarının finansal ve lojistik desteğine rağmen, İran’ın nükleer ya da füze programlarını ortadan kaldırma kapasitesine sahip olmadığı açıkça görülmüştür. Bu programlar, hem derin biçimde yerleşmiş hem de coğrafi olarak dağınık oldukları için bombardıman yoluyla ortadan kaldırılamaz. Nitekim nükleer mesele bağlamında ABD ve İsrail saldırıları, İran’ın Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması’ndan çekilip çekilmemesi ve nükleer doktrinini değiştirip değiştirmemesi yönündeki tartışmaları daha da alevlendirmiştir. Bu saldırılar aynı zamanda İran’ın bölgesel ortaklarından oluşan “direniş ekseni”nin çöktüğüne dair iddiaların büyük ölçüde abartıldığını da ortaya koymuştur. Hatta tam tersine, bu saldırganlık, Küresel Güney’de, Avrupa’nın bazı bölgelerinde ve hatta Amerika Birleşik Devletleri içinde (özellikle Trump’ın bazı destekçilerinin “Önce İsrail” politikalarını reddettiği kesimlerde) ABD dış politikasına karşı direnci yeniden canlandırmıştır.

Bölge açısından bakıldığında ise savaş, güvenliğin Amerika Birleşik Devletleri’nden dış kaynak kullanımı yoluyla sağlanmasının başarısız bir strateji olduğunu göstermektedir. Yıllar boyunca Arap ülkeleri, topraklarında Amerikan askeri üslerinin kurulmasına finansal katkı sağlayarak güvenliklerini garanti altına alabileceklerine inanmışlardır. Buna karşılık İran’ın 1985 yılında (Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin 598 sayılı kararıyla da çerçevesi çizilen) Basra Körfezi kıyıdaş devletleri arasında bölgesel bir güvenlik düzeni kurulmasına yönelik önerisi, 2015’teki saldırmazlık paktı teklifleri ve 2019’daki Hürmüz Barış Girişimi gibi önerileri büyük ölçüde reddedilmiş ya da göz ardı edilmiştir. Arap devletleri, bu tür girişimlerin gereksiz olduğunu düşünmüş; zira kriz anında ABD’nin İran ile ilişkileri yöneterek kendilerini koruyacağına inanmışlardır. Ancak beklentilerin aksine ABD, bazı ülkelerin sözlü (ve kimi durumlarda samimi) itirazlarına rağmen İslam Cumhuriyeti’ni bombalama kararı almış ve bu operasyonları söz konusu ülkelerin topraklarındaki üsleri kullanarak yürütmüştür. Bu durum, aslında öngörülebilir bir sonuçtur. Neticede Arap ülkeleri, kaçınmak istedikleri savaşın doğrudan sahnesi haline gelmişlerdir.

Tüm bu gelişmeler, Tahran’ın hem kendisine hem de bölgesel düzene ilişkin uzun süredir dile getirdiği tezleri doğrular niteliktedir. Bununla birlikte, artan özgüveniyle birlikte İran’ın kendi içinde çıkarması gereken bir ders de bulunmaktadır. İran, nükleer teknolojisinin saldırganlığı caydırmadığını kabul etmek zorundadır. Hatta bu teknoloji İsrail ve ABD saldırıları için bir gerekçe oluşturmuştur. Öte yandan İran, İsrail’in uluslararası hukuka aykırı nükleer silah programının da İsrail toplumunu günlük füze ve düşük maliyetli insansız hava araçları saldırılarından koruyamadığını göstermiştir. Bu başarısızlık, nükleer kapasitenin ne kadar gelişmiş olursa olsun İran’ın güvenliğini garanti altına alacağı yönündeki varsayımlara şüpheyle yaklaşılması gerektiğini ortaya koymaktadır. Nitekim İranlı sivil ve askeri yetkililerin de teyit ettiği üzere, ülkenin başarılı savunmasının en kritik unsuru, toplumun gösterdiği direnç ve dayanıklılık olmuştur.

BARIŞA HAZIRLIK

Bu gerçekler, herhangi bir çözüm sürecinde karşılıklılığın (reciprocity) belirleyici olacağını göstermektedir; bu durum özellikle sürecin ilk aşamaları için geçerlidir. Örneğin, barış sürecinin başlatılabilmesi için Batı Asya’daki tüm tarafların birbirlerine karşı yürüttükleri çatışmaları durdurmaları gerekecektir. İran, Umman ile iş birliği içinde, Hürmüz Boğazı’ndan geçen ticari gemilerin güvenli geçişini sağlamalıdır. Ancak Amerikan yetkililer de Hürmüz Boğazı’nın İran için de açık olmasına izin vermelidir. Coğrafyanın en büyük ironilerinden biri şudur: İran topraklarına kıyısı olmasına rağmen, ABD yaptırımları nedeniyle bu boğaz fiilen yıllardır İran’a kapalıdır. Bu durum İran içinde ciddi yolsuzluklara ve bazı komşu ülkelerin aşırı kâr elde etmesine yol açmıştır. Dolayısıyla nihai bir anlaşmaya varılmadan önce dahi, ABD İran petrolünün ve türevlerinin serbestçe satılmasına ve bu gelirlerin güvenli biçimde ülkeye geri aktarılmasına izin vermelidir.

İran ve ABD bu acil adımları atarken, kalıcı bir barış anlaşmasının çerçevesini de oluşturmaya başlayabilirler. Bu anlaşmanın önemli bir bölümü muhtemelen nükleer meselelere odaklanacaktır. Örneğin İran, nükleer silah edinmeme taahhüdünde bulunacak ve zenginleştirilmiş uranyum stokunun tamamını %3,67’nin altındaki bir seviyeye düşürecektir. Buna paralel olarak ABD İran’a yönelik tüm Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi kararlarının kaldırılması için adım atacak, tek taraflı yaptırımlarını sona erdirecek ve müttefiklerini de aynı yönde teşvik edecektir. İran’ın küresel tedarik zincirlerine herhangi bir engel ya da ayrımcılık olmaksızın aktif biçimde katılması sağlanmalıdır. Buna karşılık İran parlamentosu Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı Ek Protokolü’nü onaylayarak tüm nükleer tesislerini kalıcı uluslararası denetime açacaktır. ABD’nin daha katı taleplerde (özellikle sıfır zenginleştirme) bulunduğu bilinmektedir. Ancak Amerikan yetkililer bu tür taleplerin gerçekçi olmadığının farkındadır. ABD, provoke edilmemiş iki savaşta elde edemediği bir sonucu İran’dan diplomasi yoluyla da elde edemeyecektir.

Bu tür karşılıklı tavizler, Tahran ile Washington arasındaki tüm nükleer anlaşmazlıkları çözmeyecektir; ancak büyük ölçüde azaltacaktır. Geriye kalan en önemli sorunlardan biri — İran’ın uranyumunun nasıl değerlendirileceği — uluslararası iş birliğiyle çözülebilir. Çin ve Rusya, ABD ile birlikte İran ve Basra Körfezi’ndeki ilgili ülkelerle bir nükleer yakıt zenginleştirme konsorsiyumu kurabilir. Bu yapı, Batı Asya’daki tek zenginleştirme merkezi haline getirilebilir. İran zenginleştirilmiş materyallerini ve ekipmanlarını bu yapıya devredebilir. Barış planının bölgesel boyutu kapsamında ayrıca Bahreyn, Irak, Kuveyt, Umman, Katar, Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri ve Yemen; Güvenlik Konseyi’nin daimi üyeleri ve muhtemelen Mısır, Pakistan ve Türkiye ile birlikte, saldırmazlık, iş birliği ve deniz ulaşım özgürlüğünü güvence altına alacak bölgesel bir güvenlik ağı oluşturmak üzere iş birliğine başlamalıdır. Bu kapsamda İran ile Umman arasında Hürmüz Boğazı’ndan güvenli geçişi sürekli kılacak resmi düzenlemelerin yapılması da yer almalıdır.

Barışı daha da pekiştirmek amacıyla İran ve ABD karşılıklı fayda sağlayacak ticari, ekonomik ve teknolojik iş birliklerini başlatmalıdır. Örneğin İran, petrol ihracatını hızlandırmak amacıyla Amerikan şirketleri de dahil olmak üzere enerji şirketlerini davet edebilir. İran, ABD ve Basra Körfezi ülkeleri enerji ve ileri teknoloji alanlarında ortak projeler geliştirebilir. Washington ayrıca 2025 ve 2026 yıllarındaki savaşlar sırasında İran’da meydana gelen yıkımın yeniden inşasını finanse etmeyi (sivillere yönelik tazminatlar dahil) taahhüt etmelidir. Bazı Amerikan yetkililer bu tür mali yükümlülüklere itiraz edebilir; ancak aksi takdirde İranlı diplomatların bir anlaşmayı ilerletmesi mümkün olmayacaktır. Üstelik İran’ın yeniden inşasının finansmanı, maliyetli ve kamuoyu desteği düşük olan bu savaşın sürdürülmesinden daha düşük bir maliyet doğuracaktır.

Son olarak İran ve ABD kalıcı bir saldırımazlık paktı imzalamalıdır. Bu sayede taraflar birbirlerine karşı güç kullanmamayı ya da güç kullanma tehdidinde bulunmamayı taahhüt edeceklerdir. Ardından iki ülke, karşılıklı olarak uyguladıkları terörizmle ilişkili sınıflandırmaları kaldırmalı; karşılıklı çıkar temsilciliklerinde diplomat görevlendirme, konsolosluk hizmetlerini yeniden tesis etme ve vatandaşlarına yönelik seyahat kısıtlamalarını kaldırma seçeneklerini değerlendirmelidir.

Bu anlaşmanın hayata geçirilmesi kolay olmayacaktır. İran tarafı müzakereler boyunca Washington’un niyetlerine karşı derin bir şüphe duymaya devam edecektir. Benzer şekilde Trump ve ekibi de Tahran’a karşı temkinli yaklaşmayı sürdürecektir. Bu nedenle Çin ve Rusya başta olmak üzere bazı bölgesel aktörlerin karşılıklı güvensizlikleri azaltacak güvence mekanizmaları sağlaması gerekebilir.

Bununla birlikte, tüm yıkıcılığına rağmen bu savaş kalıcı bir uzlaşma için bir fırsat penceresi açmıştır. İranlılar, iki nükleer güç tarafından gerçekleştirilen büyük ve hukuka aykırı askeri saldırılar karşısında direndiklerini bilerek bu sürece ilerleyebilirler. Amerikan yetkililer ise İslam Cumhuriyeti’ni benimsemeye devam etmese bile, bu yönetimin ortadan kaldırılamayacağını ve onunla birlikte var olmak zorunda olduklarını artık anlamaktadır. Duygular yoğun olabilir ve taraflar savaş alanındaki başarılarını öne çıkarıyor olabilir; ancak tarih, en çok barışı inşa edenleri hatırlar.

Taraflar müzakerelere yönelmeyi başarırsa, iki olası sonuç ortaya çıkabilir. Bunlardan ilki, resmi ya da gayri resmi bir ateşkes anlaşmasıdır. İlk bakışta bu seçenek en makul yol gibi görünebilir; zira en az dirençle karşılaşacak seçenektir. Ateşkes sağlanabilmesi için Tahran, Washington ve müttefiklerinin yalnızca silah bırakmaları yeterli olacaktır. Bu durumda, ilişkilerini on yıllardır şekillendiren temel gerilimleri çözmeleri gerekmeyecektir.

Dünya ve Batı Enerji Açığının İkmalinde Yeni Ümit Afrika

Editör
-
0
Dünya ve Batı Enerji Açığının İkmalinde Yeni Ümit Afrika

9-12 Şubat 2026 tarihleri arasında G.Afrika’nın Cape Town şehrinde 32.si düzenlenen Afrika Indiba Maden Konferansı ilginç yaklaşımları da beraberinde getirdi. Konferans süresince yayımlanan bildiriler ve konferans sonuç belgesi ışığında oldukça farklı yeni bir Afrika yaklaşımı ortaya çıktı.  Dünya ve Batı’nın enerji ihtiyacını gidermede yeni ümit, yeni kapı “Afrika uranyum zenginliği”. Afrika Batı’dan enerji temini konusunda yeniden ümitlendirdi.

2022 yılında baş gösteren Rusya-Ukrayna savaşı 4. yılına girerken, özellikle enerji başta olmak üzere dünya ciddi bir enerji darboğazına girdi. Halen devam eden savaş ve Batı’nın uyguladığı kısıtlamalar nedeniyle, enerji ihtiyacını Ukrayna üzerinden Rusya’dan doğal gaz olarak temin eden Batı, oluşan enerji darboğazı nedeniyle ekonomide durgunluk ve özellikle Çin ve ABD’yle ekonomik rekabette önemli bir açmazla karşı karşıya kaldı.

Enerji temin sıkıntısı nedeniyle maliyetler artarken, rekabette duraklayan Batı, önce kendi terk ettiği kömür santralleri ve Almanya başta olmak üzere kademeli olarak devre dışı bırakılan nükleer santrallerin yeniden üretime alınması gündeme getirildi. Ancak nükleer santrallerin yeniden enerji üretimine kazandırılması uzun bir süreç ve yüksek maliyet gerektirmesi Avrupa’yı farklı arayışlara sürükledi.  Başlangıçta ortaya konan “Gazoduc” projesi, kolay, hızlı ve hemen hayata geçirilebilir olarak gürüldü. Avrupa 30 milyar avroluk projeyle, Nijerya doğal gazını Fas ve İspanya üzerinden Avrupa’ya ulaştırarak yıllık 33 milyar m³ doğal gaz tedariki sağlamayı hedeflese de, proje kapsamındaki doğal gazın Avrupa’ya ulaştırılabilmesi için 13 ülke üzerinden geçme zorunluluğu ve bu ülkelerin bir bölümünün kendi içlerinde sorunlu olmaları nedeniyle, beklenen toplu mutabakat 2023 başından bu yana halen sağlanamamıştır. Gecikme Avrupa’yı ve dünyayı enerji kaynağı anlamında yeni arayışlara zorlamıştır.

Bu anlamda Cape Town’da düzenlenen 32. Afrika maden konferansı Avrupa ve özellikle dünya için yeni bir ümit kapısı olma yolunu açmıştır. Bir yandan zenginleştirilmiş uranyum üretimi, ABD ile İran’ı karşı karşıya getirip ciddi bir kriz ve arzu edilmeyen savaş ihtimaliyle bütün bölgenin bir ateş çemberine dönüşmesi riski paralelinde 3. Dünya Savaşı’nı çağrıştırır söylemlerin ortaya çıkmasına rağmen, Afrika’nın uranyum zenginliği Batı ve dünya için sanki yeni bir ümit ışığı haline dönüşmüştür.

Söz konusu konferans esnasında ortaya çıkan bilgilere göre bugün dünyada yaklaşık 400 reaktör bulunmakta, önümüzdeki yirmi beş yılda ise nükleer enerji üretiminde kullanılacak reaktör sayısının en az üç katı kadar artarak en az 1.000 reaktör seviyesine ulaşılacağı anlaşılmaktadır.

Dünya enerji açığının giderilmesinde önemli bir alternatif olarak görülen sarı cevher “uranyum” ihtiyacının önümüzdeki süreçte önemli ölçüde artması ve hatta ihtiyaç açığı yaşanmasının beklendiği anlaşılmaktadır. Mevcut nükleer reaktörlerde kullanılmak üzere dünyada mevcut 67.000 ton olarak üretilen uranyum talebinin önümüzdeki 15 yıl içerisinde 150.000 tona ulaşması beklenmektedir.

Ancak, diğer birçok mineralde olduğu gibi Afrika dünya uranyum ihtiyacının giderilmesinde de önemli bir tedarik merkezi olarak karşımıza çıkmaktadır.  Halihazırda Afrika yaklaşık 1 milyon ton kapasite ile dünya uranyum rezervlerinin %20’sini bünyesinde bulundurmaktadır. Özellikle Tanzanya, Namibya, Nijer en önemli uranyum yataklarına sahip Afrika ülkeleri arasında yer almaktadır. Güney Afrika ise daha küçük ölçeklerde uranyum rezervi bulundurmaktadır.

Hızla gelişen yeni teknolojilerde yüksek oranda kullanılan minerallere yönelik talebin artması nedeniyle, son 10 yılda tüm minerallerde fiyat artışı yaşanırken, münhasıran uranyumda ise fiyatlar neredeyse diğer minerallere oranla yarı yarıya gerilemiş bulunmaktadır. Bu durumda uranyuma yönelik mevcut ilgiyi yoğunlaştırmaktadır. Söz konusu fiyat gerilmesinin sektörde yapılan yatırımların durması ve özellikle yaşanan bazı siyasi olgular nedeniyle, Nijer’de oluşturulan 200.000 ton rezerv kapasiteli dünyanın en büyük uranyum sahalarından birisi olarak kabul edilen Imouraren sahası için verilen işletme izninin iptal edilmesi ve rezervin atıl halde kalması nedeniyle, talebi paralelinde de fiyatları önemli ölçüde düşürdüğü gözlenmektedir. Nijer yönetimi kendi uranyum rezervlerinin ancak kendi yasal düzenlemeleri çerçevesinde işletilebileceği konusunda kararlı olduklarının altını çizerek, başta Fransa olmak üzere yatırım ümitlerini daralttıkları anlaşılmaktadır.

Anılan konferans esansında, ABD’li arama ve üretim şirketi Uranium Energy Corp.’un genel başkanı Scott Melbye, “Afrika’nın uranyum üreticileri için büyük bir fırsat sunduğu” hususunun altını çizerek, uranyumun çok güçlü bir jeopolitik unsur olduğu üzerinde durmuştur. Halihazırda dünyada Kazakistan, Çin ve Rusya’nın önemli uranyum üreten ülkeler arasında ön sırada geldiği bilinmektedir. Rusya’ya yönelik mevcut kısıtlamalar ise enerji tedarik sürecinde karşılaşılan sorunları daha da hissedilir hale getirmektedir.

Afrika’da enerji üretimi için yeteri kaynakların bulunduğu ancak tamamının henüz keşfedilmediği, büyük bir potansiyelin mevcut olduğu, yeni madenlerin açılma yeteneğinin ise üretim ve işletme maliyetlerine bağlı olacağı ortaya çıkan önemli bir sonuç olarak görülmektedir. Ancak çok daha yüksek seviyede tahmin edilen potansiyelin özellikle altyapı açığı ve siyasi risk algısı nedeniyle tam kapasite kullanımının kısıtlı olabileceği belirtilmektedir.

Ancak üzerinde durulması gereken bir diğer önemli olgu ise Afrika kıtasında bugün 1,5 milyara yaklaşan nüfusun nerede ise yarıdan fazlasının henüz medeniyetin önemli unsuru elektrik kullanımından mahrum olduğu veya elektriğe ulaşımın çok kısıtlı bulunduğu şeklindeki üzücü gerçekliktir. Afrika’da elektrik enerjisi ihtiyacı, üretimi ve ekonomik büyümeyi kısıtlayan en önemli unsur olarak karşımıza çıkmaktadır. Uranyum zengini Afrika’da 1980’de hizmete açılan 1.800 megavat (MW) kapasiteli tek bir nükleer santral “Koeberg-G.Afrika’da bulunmaktadır. Ciddi elektrik bunalımı yaşayan G.Afrika travma haline dönüşen elektrik kesintileri nedeniyle, (ki bu husus bir çok Afrika başkentinin bu gün en önemli sorunudur), ihtiyacı karşılayabilmek için yeni reaktörler inşa etmeyi planladığı, 2040 yılına kadar mevcut kapasiteyi üç katına çıkaracağı, 5.200 MW elektrik üretimi planlandığı, belirtilerek uranyumun bizzat Afrika için de özel stratejik önemi haiz olduğu vurgulanmaktadır.

Dünyanın uranyum zengini kıtada, G.Afrika dışında sadece Mısır’da, Rus Rosatom ortaklığıyla 4.400 MW gücünde dört reaktör bulunan nükleer santral inşa etme sürecinde olduğu bilinmektedir. Ancak Mısır’ı örnek alarak birçok Afrika ülkesinin de nükleer reaktör konusunda çok arzulu olduğu, Gana ve Kenya’nın mevcut projelerinin ileri aşamalara ulaştığı, Namibya, Zimbabve ve Ruanda’nın ise henüz proje üzerinde çalıştığı anlaşılmaktadır. Üzerinde durulan önemli bir diğer nokta ise Afrika’da nükleer konusunda yasal bir çerçeve ve sağlam bir düzenleyici otorite oluşturma konusunda birçok zorlukla karşı karşıya olunduğudur. Ancak mevcut şartlarda uranyumun kıymetinin anlaşılmasıyla, önümüzdeki on yıl içerisinde Afrika için cazip olan uranyumdan enerji üretiminin büyük bir hızla artması beklenmektedir. Afrika’nın bu süreci kendi başına yürütemeyecek olması nedeniyle, kurulacak ortaklıkların çok büyük önem taşıdığı vurgulanmaktadır.

Bu durum çift yönlü olarak Batılı firmaların özel ilgisini Afrika kıtasına yöneltmektedir. Bir yandan Afrika’ya yatırımla kolay ve yüksek seviyede elektrik enerjisi üretimi ve gelir imkânı değerlendirilirken, diğer taraftan Batı’nın enerji ihtiyacının giderilmesinde stratejik önemi haiz konuma ulaşan uranyum açığının kapatılmasında da Afrika kıtası en öncelikli özel alternatifler arasında değerlendirilmektedir.

ÖMER FARUK DOĞAN – Büyükelçi

Afrika – ABD Ticari İlişkilerinde Yeni Durum ve Türkiye’nin Konumu

Editör
-
0
Afrika – ABD Ticari İlişkilerinde Yeni Durum ve Türkiye’nin Konumu

2025 Ocak ayında ABD Başkanlığını kazanan Donald Trump’ın görevi devralmasının ardından Gümrük Vergisi (GV) oranları üzerinden dünya ticaretini yeniden düzenleme yaklaşımı sonucu yaklaşık 184 ülkenin tabi olduğu dünya ticaretini etkileyen yeni bir süreç başlamıştır. Esas olarak dünya ticaretinde ön plana çıkan Çin’in ABD ekonomisi ve ABD pazarı üzerindeki baskısını azaltmaya ve ABD ekonomisini canlandırmaya yönelik başlatılan bu yeni küresel ticaret mücadelesi Afrika kıtasını da etkisi altına almış bulunmaktadır.

2025 yılı mayıs ayında Trump, 30 Afrika ülkesini kapsayan yükseltilmiş yeni GV oranlarını 30 Eylül 2025’e kadar geçerli olmak üzere ilan etmiştir. Güney Afrika’da küçük bir krallık olan Lesotho’da %50 GV’ye tabi tutulmuştur, halbuki ülkenin 2023’te kişi başı GSYİH’si 920 doların altında ve ekonomisi Amerikan pazarına tekstil ihracatına bağlı olup, dış yardımlarla ayakta duran küçük fakir bir Afrika ülkesi olması dikkat çeken özel bir durumdur.

ABD’nin tüm ticaret ortaklarını hedef alan %10’luk minimum GV oranına ilaveten, Mayıs 2025’te açıklanan 56 ülkeye yönelik %50’ye ulaşan ilave GV uygulanacak ülkeler arasında 20 Afrika ülkesi de yer almıştır. Bunlar arasında Madagaskar ve Mauritius (tarifeler sırasıyla %47 ve %40’a yükseltilmiştir), ayrıca Botsvana (%37), Angola (%32), Libya (%31), Cezayir (%30) ve Güney Afrika (%30) olmak üzere örnek verebileceğimiz diğer Afrika ülkeleridir.

Her ne kadar bu yeni GV oranları, ABD ile ticaret fazlası olan ülkeleri ticaret dengesini oluşturmaya zorlamak amaçlı olarak ifade edilse de birçok ülkenin ekonomik durumları ve içerisinde bulundukları güçlüklerin dikkate alınmadan uygulamaya koyulduğu gözlenmektedir. Afrika’da bilinen ekonomi uzmanları ABD’ye tekstil ve vanilya ihraç eden Lesotho ve Madagaskar gibi ülkelerin, sanayileşme süreci arifesinde, ihracat dışında ikinci bir imkanları bulunmadığından sanayi gelişimlerini tamamlayamadan ağır bir ekonomik gerileme riski ile karşı karşıya kalacaklarını vurgulamaktadırlar.

2024 yılında ABD’nin Afrika’dan yapmış olduğu toplam ithalatın 39 milyar dolar seviyesinde kaldığı dikkate alındığında, esas olarak bu durumun Afrika ülkelerini çok şiddetli etkilemeyeceği, ama ekonomik istikrarın sağlanabilmesi için bu ülkeleri asıl hedef olan Çin’e daha fazla yaklaştıracağını belirtmek mümkündür.  

Ayrıca ABD’nin ham petrol, doğal gaz ve stratejik mineralleri için ilan edilen yüksek GV oranlarından muaf tutulması ayrıca değerlendirilmesi gereken bir konudur. Üzerinde durulması gereken bir diğer husus ise vanilya örneğinde olduğu gibi ABD’li tüketicilerin başka bir kaynaktan temin imkânı olmayan ürünlerde esas olarak ABD’li tüketicilerin ilave maliyet artışı ile cezalandırılması konusudur. 

GV oranları ile dünya ticareti yeniden düzenleme yaklaşımının dünya ticaretini duraksatıcı etkisi olacağı, özellikle Çin’in ihracatında karşılaşılacak yavaşlama nedeniyle emtia fiyatlarında bir durgunlaşma, hatta gerilemenin söz konusu olabileceği; bu durumdan da en fazla ekonomisi tamamen kısıtlı ürünler ihracatına dayalı Afrika ülkelerinin daha yoğun şekilde etkileneceğini, yeni yabancı sermaye çekmede güçlüklerle karşılaşabileceklerini tahmin etmek zor değildir. Bir başka ifadeyle, Afrika ülkeleri kısıtlı ihraç ürünlerine yeni pazar ve yeni ekonomik partner bulma ve dengeli ticaret ve ekonomik ilişki arayışına zorlanacaklardır.

Çin’in oldukça baskın olduğu Afrika’da, ABD’nin bu yaklaşımı beklenmedik birçok olumsuzluğu da beraberinde getirecektir ve ülkeleri ekonomik olarak daha güçlü ve cazip konumdaki Çin’e yaklaşmaya zorlayacaktır. Bu durumu tahmin eden ABD yaklaşık 30 Afrika ülkesiyle geçici bir ticaret anlaşmasını yeniden yürürlüğe almıştır. Afrika Büyüme ve Fırsat Yasası (AGOA); birçok Afrika ürününün gümrük vergisi olmadan Amerikan pazarına girmesine imkân sağlayan, ayrıcalıklı ticaret muamelesi olarak bilinen ve 2000 yılında başlatılmış bulunan bu anlaşma, 3 Şubat Salı günü, Temsilciler Meclisi’nde onaylanarak. 2026 sonuna kadar yürürlük kazanmıştır. Bu suretle ABD’ye ithal edilecek birçok Afrika ürünü için vergi muafiyeti AGOA çerçevesinde geriye dönük etkiyle 2026 sonuna kadar geçerli kılınmıştır.  

Afrika ülkelerinin bir dizi ön şarta (siyasi çoğulculuk, insan haklarına saygı, yolsuzlukla mücadele vb.) bağlı kaldıkları sürece, birçok ürünü GV olmadan ABD pazarına sevk edebilecekler. Yeni kabul edilen bu anlaşma Afrika kıtasındaki elli dört ülkeden, otuzunu teorik olarak kapsarken, tekstil, bazı tarım ürünleri, yem ve arabalara kadar geniş bir ürün yelpazesini kapsamakta olup, birçok siyasi ön koşul ihtiva etmekte bu anlaşma aynı zamanda Afrika ülkelerinin öncelikli olarak ABD ürünlerini tercihini de öngörmektedir.

Kimliklerini yeniden edinme ve kendi bağımsızlıkları konusunda taviz vermeme taraftarı olan Afrika ülkelerinin bu yeni yaklaşımı ne ölçüde benimseyebilecekleri ayrı bir değerlendirme konusudur. Özellikle ABD’nin kıtadaki en büyük rakibi Çin’in Sn. Cumhurbaşkanımızın “Dünya 5’ten Büyüktür” söylemi kıtada büyük kabul görmüştür. Bu durumdan etkilenen Çin, Afrika’da “5 hayır” söylemini üretmiş; “Afrika ülkelerinin bağımsızlığına, iç işlerine, ilişki şekillerine, kimlik değerlerine karışmaya “Hayır” sözünü geliştirmiştir. Bu itibarla ABD’nin demokrasi inşa etme başlığı altında GV muafiyeti iddiasıyla, Afrika ülkelerine şart koştuğu siyasi kuralların bu ülkelerde ne ölçüde kabul göreceği ise çok ayrı bir tartışma konusudur.

Halbuki, Türkiye çok açık, çok net bir tavır ve tutum ile 2003 yılından bu yana, Sn. Cumhurbaşkanımızın çerçevesini çizerek ortaya koyduğu yeni “Afrika Stratejisi” kapsamında bir çok Afrika ülkesiyle herhangi bir şekilde siyasi taviz ve kendi değerlerinden ödün vermeden, kendi kimlik değerlerini koruyarak, diz ve göz hizasında yeni bir ilişki şekli geliştirilebileceğini ve istikrarlı bir şekilde sürdürülebileceğini “Kazan-Kazan” ilişkisine dayalı yeni bir ilişki modelinin mümkün olabileceğini ortaya koymuş ve başarıyla uygulamıştır. Nitekim, bu yaklaşımdan hareketle birçok Afrika ve sahra ülkesi kendi tam ekonomik bağımsızlıklarını kazanma yönünde ciddi adımlar atmış, farklı yaklaşımlara bu anlamda yeni bir tepki ve temkinlilik geliştirmiştir. Bazı Batılı çevrelerin Türkiye ve özellikle Sn. Cumhurbaşkanımıza yönelik olumsuz söylemlerin temelinin bu olguda aranması gerekmektedir.

Nitekim, karşılıklı kazan-kazan ve saygı anlayışına dayanan bu ilişki sonucunda Afrika’daki müteahhitlik yatırımlarımız da ticaret hacmimizde önemli ölçüde artmış bulunmaktadır. Kıtaya 2025 yılı ihracatımız %16,6 artış ile yaklaşık 25 milyar USD, toplam ticaret hacmimiz ise 40 milyar USD seviyesine yaklaşmıştır. Dünya ticaretinin giderek daraldığı, birçok olumsuzluğun yaşandığı bu süreçte Afrika ile ticaret hacmimizin kayda değer ölçüde arttığını, temelde karşılıklı kazan-kazan, göz-göze, diz-dize karşılıklı seviyeli saygı anlayışına dayandığını ifade etmek mümkündür.

ABD’nin bu ön koşullu yeni GV muafiyet yaklaşımının Afrika ülkeleri tarafından ne ölçüde kabul göreceği üzerinde durulması gereken ayrı bir konudur. Çin’in bütün gayretlerine rağmen çabalarının karşılığında arzu ettiği ölçüde ilerleyememesi önemli ölçüde taraflar arasında kültür, anlayış, değer farklılığıyla, karşılıklı ilkelerin ortak noktada bir araya gelmesi güçlüğünden kaynaklandığını söylemek mümkündür. Çin’in Afrika’ya yönelik özellikle madenler temelli tek taraflı özel çıkar ilgisinin kıtada biliniyor ve yadırganıyor olmasıysa, tüm Afrika’da Türkiye’nin değer ve imkanlarını önemle artırmaktadır.

Türkiye kıtadaki varlığıyla sadece karşılıklı ticari ilişki değil, siyasal ve ekonomik anlamda da Afrika lehine yeni bir ilişki modelini ortaya koymuş, Afrika’nın ve Afrikalının tüm ülkeler nezdinde değerini artırmıştır.

Ömer Faruk Doğan – Şubat 2026 Ankara

AB Genişleme Komiserinin Ankara Ziyareti: AB Rekabet Sürecine, Türkiye’nin Olası Katkıları

Editör
-
0
AB Genişleme Komiserinin Ankara Ziyareti: AB Rekabet Sürecine, Türkiye’nin Olası Katkıları

ABD Başkanı Trump’ın 2025 başında ikinci kez başkanlık görevine gelmesiyle, iki büyük ekonomik güç arasındaki ekonomik rekabet ciddi seviyelere ulaştı. Trump başlangıçta Çin’e karşı rekabette AB ile paralel hareket etme arzusuna olumlu yaklaşarak paralel tedbirler aldı. Ancak, Ukrayna-Rusya savaşının AB’ye yönelik maliyeti ve getirdiği ilave yük, özellikle Rusya’ya karşı alınan tedbirler kapsamındaki kısıtlamalar, enerji sektörü başta olmak üzere, AB ekonomisini oldukça zorladı ve ekonomik daralmaya neden olan enerji krizi, AB’nin rekabette ne ABD ne de Çin ile arzu ettiği seviye gelmesini önledi.

Ukrayna-Rusya savaşının 4 yılı arifesinde, AB’nin geçtiğimiz yıl ekonominin yeniden canlandırılması amacıyla tahsis ettiği 100 milyar avroluk kalkınma desteği projesinin, uygulamaya yönelik iç tartışmalar nedeniyle arzu edilen hızda hayata geçirilememesi, AB’nin rekabet gücü ve ekonomik büyümesine engel oluşturmuştur. Nitekim, şubat ayı başında Eurostat’ın açıklamış olduğu ekonomik veriler mevcut durgunluğu doğrular niteliktedir.

Tüm bu gelişmelerin farkında olan AB, rekabet kabiliyetini güçlendirme ve ekonomik büyüme hızını artırmaya yönelik, Devlet Başkanları düzeyinde 12 Şubat tarihinde Belçika’da rekabet semineri kapsamında, ekonomik reformları tartışmak ve yeni kararlar alabilmek amacıyla bir zirve gerçekleştirdi.

AB Devlet ve Hükümet başkanlarının katıldığı söz konusu seminer zirvesinde, liderler AB’nin karar mekanizması ve uygulamaya geçişte karşılaştığı yavaşlık ve gecikmelerden bahisle, düzenlemelerin çokluğuna rağmen uygulamada fiili varlığın eksikliğine değinerek, bu durumun AB rekabet gücünün azalmasına neden olduğu görüşünü ortaya koydular.

AB’nin söz konusu rekabet semineri arifesinde AB’nin genişlemeden sorumlu komiseri Marta Kos 6 Şubat 2026 tarihinde Ankara’ya resmi bir ziyaret gerçekleştirdi. Sayın Kos, Dışişleri Bakanımız Sn. Hakan Fidan’la bir araya gelerek Türkiye’nin aday statüsünü teyit ettiler ve hızla değişen jeopolitik ortamda bölgesel istikrar ve ekonomik dayanıklılığı teşvik etmede Türkiye-AB ilişkilerinin stratejik değerine özel atıfta bulundular.

AB’nin ABD ve Çin’e karşı rekabet gücünde duraksamanın yaşandığı bu süreçte bir araya gelen her iki taraf çıkar alanlarında ve ilişkilerde son zamanlarda yapılan karşılıklı etkileşimlerin memnuniyet verici olduğunu ancak, etkileşimlerin somut eylemlere dönüştürülmesine yönelik karşılıklı kararlılıklarını yinelediler.

Yapılan görüşmede son küresel ve bölgesel gelişmelerin, Türkiye-AB ilişkilerinin stratejik önemini daha da artırdığı hususu üzerinde durulurken, Sn. Fidan, ikili ilişkilerde karşılaşılan engellerin aşılması gerektiğini vurgulayarak daha geniş, kurumsal ve çok boyutlu bir iş birliği çerçevesinin oluşturulması çağrısında bulundu. 

Her iki taraf, güvenlik ve bağlantı gibi karşılıklı çıkar alanlarında iş birliğinin güçlendirilmesinin önemine atıfla, devam eden bölgesel ve küresel gelişmeler ışığında karşılıklı ilişkilerin stratejik öneme sahip olduğu vurgulanarak Karadeniz, Güney Kafkasya ve Orta Asya’da istikrar, dayanıklılık ve sürdürülebilir büyümeye katkıda bulunmak için enerji, ulaşım, dijitalleşme ve ticareti kapsayan bölgesel Bağlantı Gündem’inin şekillendirilmesine yönelik daha yakın koordinasyonun önemi üzerinde durulmuş, her iki taraf Türkiye’nin bölgede merkezi bir jeopolitik aktör olarak üstlenebileceği rolün öneminin vurgulanması, karşılıklı büyük değer taşımaktadır.

Yapılan görüşmede ayrıca, Türkiye ile AB arasında ekonomik entegrasyonun önemi tekrar teyit edilerek, Sn. Fidan, gelişen küresel ticaret dinamikleri, artan jeopolitik ve ekonomik belirsizlikler ile ikili ve bölgesel ticaret anlaşmalarının yaygınlaşması, tedarik zinciri zayıflıklarıyla, yeşil ve dijital geçişler göz önüne alındığında, Gümrük Birliği’nin güncellenmesinin giderek daha aciliyet gösterdiğini vurgulaması üzerine, her iki taraf Gümrük Birliği’nin uygulanmasını iyileştirme konusunda çalışmaya devam edilmesini kabul etmiştir. Bu çerçevede, Gümrük Birliği’nin modernleşmesinin yolunu açmak ve her iki tarafın rekabet gücünü artırmaya dayalı, ekonomik güvenliği sağlama ve ekonomik dayanıklılığın karşılıklı artırılmasının desteklenmesi ve ilişkilerin tam potansiyel seviyesine ulaşabilmesi amacıyla karşılıklı anlayış ve fikir birliğinde bulunulduğu belirtilmiştir.  

Görüşmede ayrıca, Avrupa Yatırım Bankası (EIB)’nin Türkiye’deki operasyonlarının yeniden başlatmasından duyulan memnuniyet ve Türkiye ile komşu bölgelerde yenilik odaklı, sürdürülebilir projeleri desteklemek için EIB ile iş birliğini daha da güçlendirme niyetleri ifade edilerek, Türk vatandaşlarına çoklu giriş vizesi verilmesini kolaylaştıran Komisyon Kararı’nın kabulüne yönelik memnuniyet vurgulanmıştır.  Deprem sırasında AB’nin gösterdiği dayanışmaya atıfta bulunan Sayın Fidan, Avrupa kıtasının güvenliği, istikrarı ve refahı için Türkiye-AB dayanışmasının tüm alanlara yayılmasına yönelik önerisini altını çizerek vurgulamıştır.

Yaşanan ekonomik daralma nedeniyle AB üyesi ülkelerin büyük bir kısmının kendi durumlarını önceliklediği, bu nedenle ortak mutabakat konusunda güçlüklerin yaşandığı, bürokratik prosedürlerin alınan tedbirleri uygulanamaz hale getirdiği, AB’nin ABD ve Çin ile rekabette durgunluk yaşadığı bu süreçte AB Genişleme Komiserinin Türkiye ziyareti; AB-Türkiye ilişkileri ve Türkiye’nin AB rekabet gücüne ilave ivme kazandırma kabiliyetinin bizzat yerinde tespiti açısından ayrı bir önem taşımaktadır.

Nitekim Sn. Kos’un Türkiye ziyareti öncesinde bu duruma atıfta bulunarak, “Türkiye bizim için çok önemli bir ortak olacak. Avrupa’da barış ve istikrara hazırlanmak için Türkiye ile güçlü bir ortaklık kurulması gerekiyor” beyanı, Türkiye’nin AB istikrar, güvenlik ve rekabet gücüne ilave katkı sağlayabileceğine AB tarafından duyulan güvenin bir işareti olarak değerlendirilmesi gerekmektedir.

AB’deki ekonomik durumun aksine, Türkiye’de ekonomik verilerin çok daha olumlu şekilde seyrediyor olması, gerek büyüme hızı, gerek dış ticaret artışı ve ekonominin daha istikrarlı bir seviye takip ediyor olması, AB-Türkiye ilişkilerini kuvvetlendirecek yeni bir sürecin başlangıcı olabilecek niteliktedir.

Özellikle Türkiye’nin hem AB, hem ABD ve hem de Çin ile ekonomik ilişkilerini aksatmadan yürütebiliyor olması, her iki tarafın Çin’in ticari baskısını önlemek için kısıtlamalar uyguladığı süreçte, Türkiye’nin her üç kesimle de karşı karşıya gelmeden kendi ekonomik gündemini takip edebiliyor olması AB açısından da önemli ve ciddi bir başarı olarak görülmektedir.

Nitekim Türkiye’nin NATO kapsamında yürütülen tatbikatta savunma alanında ortaya koyduğu disiplin ve büyük başarının yanı sıra, özellikle BM’yle birlikte Ukrayna-Rusya savaşına rağmen her iki ülkenin mutabakatıyla 45 Milyon tona ulaşan tahıl sevkiyatının önünü açması, Karadeniz’i savaş alanına dönüşmekten ciddi şekilde koruması, sadece siyasi değil, ekonomik konularda da Türkiye’nin ciddi ve etkin birleştirici konuma sahip olduğunun göstergesi olarak değerlendirilmektedir.

Özellikle ABD’nin İran ile savaş gündemini büyük bir gayretle bölgede neden olacağı istikrarsızlık nedeniyle engellemeye gayret eden Türkiye’nin, jeostratejik konumunun getirdiği imkanları ekonomik alanda değerlendirilebileceği, istikrarlı iş birliği ve sağlıklı bir rekabet ortamının oluşturulmasında Türkiye’yi ayrıcalıklı özel konuma getirmektedir.

AB’nin altını çizerek vurguladığı Çin ve ABD ile ticari alanda daha etkin rol üstlenilebilmesi bakımından STA Anlaşmalarının çoğaltılması yaklaşımı çok doğru bir tespittir. Fakat AB’nin imzalamış olduğu STA anlaşmalarına Türkiye’nin doğrudan dahil edilmesi, AB ile 1996 yılından bu yana aksatılmadan uygulanan GB anlaşmasının önemli bir gerekliliği olup, ekonomik entegrasyonu tamamlamış, muhtemel serbest dolaşıma yönelik aksaklıkların ve vergi kayıplarının önleneceği yeni GB yaklaşımının AB rekabetine ilave güç katacağı muhakkaktır. Nitekim Sn. Fidan’da yapılan görüşmede bu konuya özel atıfla, GB’liği anlaşmasının güncellenmesi üzerinde önemle durulmuştur.

Ömer Faruk DOĞAN – Ankara, 13 Şubat 2026

1234...609Page 3 of 609