Türkçe | Sayfa 2 | TUİÇ Akademi

Sırbistan Ratko Mladić’i Ne Zaman İktidardan İndirecek?

Görüş Yazıları

Editör

-

3 Eylül 2026

Sırbistan Ratko Mladić’i Ne Zaman İktidardan İndirecek?

Bu yazı, Tomislav Marković tarafından kaleme alınmış olup özgün olarak !odgovor portalında yayımlanmıştır. Metin, TUİÇ Akademi için Türkçeye çevrilmiştir. Yazıda yer alan görüş ve değerlendirmeler yazara aittir.

Savaş suçlarının baş aktörlerinden Ratko Mladić için düzenlenen ölüm sonrası anma ve taziye gösterilerinin ortasında Aleksandar Vučić, 29 Ağustos’ta Užice’de bir parti mitingi düzenledi. Yaklaşık iki yıl önce iktidardaki Sırp İlerleme Partisi (SNS) rejimine karşı kitlesel protestoların başlamasından bu yana Vučić, direnişin güçlü olduğu kentlere gitmekten kaçınıyordu. Užice de bu kentlerden biriydi. Henüz resmen ilan edilmemiş seçimler için fiilî bir seçim kampanyasının yürütüldüğü bugünlerde Vučić, kendisine yönelik tepkinin özellikle güçlü olduğu kentlere de gitmeye karar verdi.

Çetnik ideolojisinin savunucuları mitingi Partizan Meydanı’nda düzenledi. Cumhurbaşkanının gelişi ve çevre bölgelerden destekçilerinin taşınması sırasında herhangi bir sorun yaşanmaması için öncelikle meydanın “istenmeyen unsurlardan”, yani SNS politikalarına muhalif Užice sakinlerinden temizlenmesi gerekiyordu.

Bu amaçla sivil polisler önce meydandaki kafelerin açık alanlarını dolaşarak müşterilerin kimliklerini kontrol etmeye ve onları bölgeden uzaklaştırmaya başladı. Ancak hareket özgürlüğünden vazgeçmeye niyeti olmayan bir grupla karşılaştıklarında, partinin güvenlik görevlilerinden yaklaşık otuz kişilik bir grup hızla olay yerine geldi.

Rejimin Sokak Gücü

Olay yerinde bulunanların ifadelerine ve bağımsız medyada yayımlanan haberlere göre, iri yapılı bu kişiler adeta üniformalıydı; hepsi birbirinin aynı siyah tişörtleri giymişti. Kimlik kontrolleri devam ederken kalabalığın arasına girerek meydanda bulunanlara saldırmaya başladılar.

Rejim karşıtı vatandaşların büyük bölümü Jandarma, üniformalı polisler ve sivil polisler tarafından meydandan uzaklaştırıldı. Gerektiğinde güç ve cop kullanıldı. Ancak söz konusu grup kolayca dağıtılamayınca daha sert yöntemlere başvurulması gerekti. Bu tür işler için de her zamanki gibi iktidar partisinin sokak güçleri devreye girdi.

Operasyonun ne kadar “başarılı” olduğunu görüntülerden anlamak mümkün. Videolardan birinde kanlar içindeki bir adamın bir kafenin bahçesinin yanında dört ayak üzerinde ilerleyerek saldırganlardan kaçmaya ve canını kurtarmaya çalıştığı görülüyor. Parti görevlileri ise sandalyeleri ellerine alarak adamın başına ve vücuduna vuruyor.

Ancak adamın hayatının açıkça tehlikeye girdiği anlaşılınca sivil polisler ortaya çıkıp dayağı durduruyor. Saldırganlar ise bu kez başka birilerini hedef almak üzere bölgeden uzaklaşıyor.

Ardından, rejim şiddetinin artık kaçıncı örneği olduğu dahi bilinmeyen bu olay hakkında kınamalar geldi. Muhalefet siyasetçileri, çeşitli tanınmış isimler ve analistler açıklamalar yaptı. Öğrenci hareketi de yayımladığı bildiride, “Hiçbir morluk, hiçbir kırık kaburga ayağa kalkmaya karar veren vatandaşları durduramayacak” mesajını verdi.

Ancak gerek bu açıklamalarda gerekse sayıları giderek azalan bağımsız medyanın haberlerinin çoğunda, görüntülerde açıkça görülebilen bir ayrıntıdan söz edilmedi.

Ratko Mladić’in Resminin Bulunduğu Tişörtler

Vučić’in parti adına hareket eden saldırganları gerçekten de tek tip giyinmişti ve siyah tişörtler taşıyorlardı. Ancak bu tişörtlerin arkasında Ratko Mladić’in resmi vardı.

Rejimin şiddet uygulayan adamları, Srebrenitsa’da soykırım ve insanlığa karşı suçlardan mahkûm edilmiş bir savaş suçlusunun, kitlesel katliamların sorumlularından Ratko Mladić’in resmini sırtlarında taşıyarak Užice’deki protestocuları dövüyordu.

Bu gerçeğin görmezden gelinmesi ne tesadüf ne de şaşırtıcıydı. Görüntüyü ve saldırganların tişörtlerinin arkasındaki Mladić resmini gördüğüm anda, muhalif kamuoyunda bunun pek fazla konuşulmayacağını tahmin ettim.

Benzer bir sessizlik Aralık 2024’te de yaşanmıştı. Belgrad’ın Novi Beograd semtinde yaşlı bir adam öğrencilere bıçak çekmiş, daha sonra bu kişinin Haziran 1992 ile Ocak 1993 arasında Saraybosna’nın Ilijaš belediyesinde Kriz Kurulu Başkanı ve Sırp güvenlik güçlerinin komutanı olarak görev yapan Ratko Adžić olduğu ortaya çıkmıştı.

İnsani Hukuk Merkezi ile Ilijaš Kayıp Aileleri Derneği, Adžić hakkında daha 2016 yılında Sırp olmayan nüfusa karşı işlendiği ileri sürülen savaş suçları ve insanlığa karşı suçlar nedeniyle suç duyurusunda bulunmuştu.

O dönemde de bu konu pek konuşulmadı. Geçmişin hayaleti öğrencilere karşı eline bıçak aldığında bile bu, muhalif kamuoyu açısından önemli bir mesele hâline gelmedi.

Suçlarla Dolu Geçmişin Üzerini Örtmek

Sırbistan toplumunun demokratik kesimi, suçlarla dolu geçmiş ile ülkenin tekrar tekrar içine düştüğü otoriter düzen arasındaki açık bağlantıyı onlarca yıldır görmek istemiyor.

Geçmişle yüzleşememe ile demokratik olmayan düzen arasındaki ilişki, muhalif yurttaşların kör noktası olmaya devam ediyor.

Toplumun Avrupa yanlısı kesimi yolsuzluktan, Anayasa’nın ihlal edilmesinden, seçimlerin çalınmasından, yoksulluktan, Avrupa yolundan uzaklaşılmasından, ele geçirilmiş kurumlardan, kontrol altındaki yargıdan, rejim şiddetinden ve yasaların kitlesel biçimde ihlal edilmesinden çokça söz ediyor.

Ancak Milošević rejiminin savaş politikalarından, komşu devletlere yönelik saldırılardan, sayısız savaş suçundan, Belgrad çevresindeki toplu mezarlardan, cesetlerin taşındığı soğutuculu kamyonlardan, Saraybosna kuşatmasından, Vukovar’ın yıkımından, toplama kamplarından, kitlesel tecavüzlerden ya da soykırımdan söz etmeyi pek sevmiyor.

Kanlı 1990’lar, Büyük Sırbistan politikasına verilen kitlesel destek, Milošević’in bir kurtarıcı gibi karşılanması ve toplumun bugün içinde bulunduğu durum arasında neden-sonuç ilişkisi kurmak ise neredeyse bir tür sapkınlık olarak görülüyor.

Geçmişin sistematik biçimde sessizliğe gömülmesi ve inkâr edilmesine, Vojislav Koštunica ve Boris Tadić başta olmak üzere sözde demokratik güçler de önemli ölçüde katkıda bulundu. Ancak bunun Šešelj ve Milošević’in eski çalışma arkadaşlarının yeniden iktidara dönmesinin ve otokratik bir yönetimin kurulmasının temel nedenlerinden biri olduğu nadiren kabul ediliyor.

Demokrasimizin önde gelen isimlerinin hangi siyaset teorilerini okuduklarını —tabii bu alanda herhangi bir şey okuyorlarsa— bilmiyorum. Ancak geçmişle, suç mirasıyla ve bütün bu dehşeti yaratan Büyük Sırp milliyetçiliği ideolojisiyle köklü biçimde hesaplaşmadan otokrasinin yıkılabileceğine, sistemin radikal biçimde değiştirilebileceğine ve Sırbistan’ın hukukun üstünlüğünün, yasalara saygının, özgür seçimlerin ve diğer Avrupa değerlerinin geçerli olduğu demokratik bir devlete dönüştürülebileceğine inanmak bütünüyle akıl dışıdır.

Açık Bir Bağlantı Var

Frankfurt Sosyal Araştırmalar Enstitüsü’nün eski direktörlerinden sosyoloji profesörü Helmut Dubiel, Hiç Kimse Tarihten Muaf Değildir (Niemand ist frei von der Geschichte) adlı kitabında Almanya’nın demokratikleşmesinin Nazi geçmişiyle yüzleşme düzeyine doğrudan bağlı olduğunu oldukça ikna edici biçimde ortaya koymuştur.

Dubiel, Federal Meclis’te onlarca yıl boyunca gerçekleştirilen tartışmaları analiz ederek, “Almanların kendi tarihleri için kolektif sorumluluk üstlenememeleri ile demokratik erdemlerinin kronik biçimde gelişmemiş olması arasındaki ilişkiyi” ayrıntılı biçimde açıklamıştır.

Almanya’dan farklı olarak Sırp toplumu, kendi tarihimiz için kolektif sorumluluk üstlenememenin demokratik erdemlerin gelişmesini engellediği aşamada kalıcı biçimde sıkışıp kalmıştır. Bu durum bizi doğrudan 1990’ların rejiminin restorasyonuna ve Vučić otokrasisinin kurulmasına götürmüştür.

Ratko Mladić’in resimlerinin bulunduğu duvar resimleri Sırbistan’ın dört bir yanındaki duvarlarda varlığını sürdürdükçe, hüküm giymiş kitlesel katliam failleri medya yıldızları olarak ekranlara çıkarıldıkça ve kültür kurumları savaş suçlularının kitaplarının tanıtıldığı platformlara dönüştükçe Sırp toplumunun demokratikleşmesinden ve normalleşmesinden söz etmek mümkün değildir.

Mladić’in ölümünden sonraki günlerde bu durum bir kez daha açıkça görüldü. Ölüm sonrası saygı gösterileri adeta norm hâline geldi. Mladić’in eylemleriyle —soykırım dâhil— gönüllü biçimde özdeşleşmek kolektif bir olguya dönüşürken, yalnızca birkaç kişi ve bazı kuruluşlar bu kişiyi ve işlediği vahşeti açık ve yüksek sesle mahkûm etti.

Sessizlik ve tepki göstermemek de oldukça anlamlıdır; özellikle de radikal bir değişim gerçekleştirmesi beklenen güçler söz konusu olduğunda.

Sanki burada konuştuğumuz meseleler önemsiz ayrıntılarmış gibi davranılıyor. Oysa söz konusu olan bizim adımıza işlenen en korkunç suçlar; Belgrad’daki entelektüel çevrelerde tasarlanan, Belgrad’dan organize edilen, finanse edilen ve mümkün olan her şekilde desteklenen ortak suç girişimidir.

Üstelik bütün bunlar Milošević, Šešelj, Arkan ve diğerlerinin savaş politikalarına toplumun geniş kesimlerinin verdiği kitlesel destekle mümkün olmuştur.

Düzenin Temelindeki Mladić

Aleksandar Vučić, parti ordusuna Ratko Mladić’in resminin bulunduğu üniformalar giydirerek, kuşatma altındaki Saraybosna’nın üzerindeki mevzilerde dolaştığı ve elinde AK-47 marka bir “şemsiye” taşıdığı siyasi gençliğine olan temel bağlılığını bir kez daha ortaya koydu.

Suç girişiminin siyasi kanadındaki rolü nedeniyle siyasetten men edilmesi, belki de parmaklıklar ardında olması gerekirdi; devlet başkanlığı makamında değil. Ancak savaş geçmişinin önemsizleştirilmesinin doğrudan sonucu olan bu büyük başarısızlıkta, bugünkü çöküşün nedenini görenlerin sayısı oldukça azdır.

Saldırganların tişörtlerindeki Mladić resmi açık bir siyasi ve ideolojik mesajdır. Aynı zamanda iktidara karşı ayağa kalkanlara yönelik bir tehdittir: Vučić’in birlikleri kendi yurttaşlarına karşı yürüttükleri mücadelede, Mladić ve adamlarının Boşnaklara karşı kullandıkları yöntemlere dahi başvurabilirler.

Vučić ve suç ortakları iktidarları boyunca gerçek bir Ratko Mladić kültü inşa ettiler. Geçmişi daha da fazla tahrif ettiler ve geçmişin inkârından, suçluların ve yaptıklarının yüceltilmesine geçtiler. Bu da soykırımın yeni bir aşaması hâline geldi.

Milošević düzeni hiçbir zaman gerçekten yıkılmadı. Yenilgiye uğratılan güçler kısa sürede yeniden toparlandı ve Zoran Đinđić’i öldürdü. Bundan sonra radikallerin ve sosyalistlerin yeniden iktidara dönmesi yalnızca bir zaman meselesiydi.

Böylece temelinde Ratko Mladić’in bulunduğu bir düzen inşa edildi.

Mladić burada hem gerçek bir kişi, suç planlarının sahadaki uygulayıcısı hem de toplumun bütün gözeneklerine sızmış ve soluduğumuz zehirli havaya dönüşmüş bir ideolojinin sembolüdür.

Aleksandar Vučić’i ve Sırp İlerleme Partisi’ni bir şekilde iktidardan indirebiliriz. Seçimlerle, kaçınılmaz kitlesel protestolarla ve bunlara eşlik edecek her şeyle… Eğer ayağa kalkan toplum seçim zaferini savunabilecek kadar güçlü olursa, bu ihtimal gerçektir.

Ancak asıl soru şudur:

Ratko Mladić’i iktidardan ne zaman indireceğiz?

Korkarım, bu soruyu kendisine soranların sayısı oldukça az. Buna anlamlı bir cevap verebileceklerin sayısı ise daha da az.

Ratko Mladic Öldü: Mladic’in Yıkamadığı Ev

Görüş Yazıları

Editör

-

28 Ağustos 2026

0

Ratko Mladic Öldü: Mladic’in Yıkamadığı Ev

Jasmin Mujanović | 28 Ağustos 2026

Editörün Notu: Bu yazı, ilk olarak 28 Ağustos 2026 tarihinde New Lines Magazine’de “The House Ratko Mladić Could Not Destroy” başlığıyla İngilizce olarak yayımlanmıştır. Jasmin Mujanović tarafından kaleme alınan yazı, yazarın özgün anlatımı ve görüşleri korunarak TUİÇ Akademi için Türkçeleştirilmiştir.

Soykırım suçlusu Ratko Mladić öldü.

Hasta ve tutuklu olarak, Lahey’de ömür boyu hapis cezasını çekerken öldü. Eski Yugoslavya Uluslararası Ceza Mahkemesi tarafından soykırım, zulüm, imha, cinayet, zorla yerinden etme, insanlık dışı eylemler, terör, sivillere yönelik hukuka aykırı saldırılar ve rehin alma suçlarını kapsayan toplam 10 suçtan mahkûm edilmişti. Holokost’tan bu yana Avrupa’da hukuken soykırım olarak tanınan ilk vaka olan Srebrenitsa Soykırımı’nın örgütlenmesi ve gerçekleştirilmesinden sorumlu askerî komutandı. Aynı zamanda modern tarihte bir başkente yönelik en uzun kuşatma olan Saraybosna Kuşatması’nın mimarıydı.

On binlerce çocuğun, kadının, yaşlının ve savaş esirinin öldürülmesini, işkenceye uğramasını ve sürgün edilmesini yönettiği için hapiste öldü. Bunları yaptı çünkü Belgrad’daki siyasi efendileri gibi Bosnalı Sırp komutan Mladić de Boşnak çoğunluğundan arındırılmış ve “Büyük Sırbistan” adını verdikleri yapıya katılmış bir Bosna-Hersek hayal ediyordu.

Bir korkak olarak öldü. Bosna Savaşı sırasında Bosna-Hersek Cumhuriyeti Ordusu mensupları, ülkenin kuzeybatısındaki Bužim yakınlarında onu sahada yakalamaya çok yaklaşmıştı. Yaralanan ve Sırp milliyetçi hatlarının çöküşü karşısında paniğe kapılan Mladić, beraberindekilerle birlikte kaçtı. Adamlarını öylesine hızlı terk etmişti ki arkasında, sözde “ikonik” subay şapkası da dâhil olmak üzere çok sayıda kişisel eşyasını bıraktı.

Bir korkak olarak öldü; Bosnalı komutan Albay Avdo Palić’in aksine.

Palić, Bosna’nın doğusunda Birleşmiş Milletler tarafından “Güvenli Bölge” ilan edilen Žepa bölgesinin savunmasından sorumluydu. Kasaba, Mladić’in güçleri tarafından 40 ay boyunca kuşatma altında tutuldu. Temmuz 1995’te Palić, bir başka BM Güvenli Bölgesi olan Srebrenitsa’nın düşmesinden yalnızca günler önce Žepa’nın da sözde “Republika Srpska Ordusu”nun (VRS) eline geçeceğini ve uluslararası toplumdan hiçbir yardım gelmeyeceğini anladı. Bunun üzerine önce kasabadaki sivil nüfusun neredeyse tamamının, ardından kendi askerlerinin tahliyesini sağladı. Son olarak, tahliye edilenlerin güvenliğini garanti altına almayı amaçlayan anlaşmanın bir parçası olarak kendisini Mladić’in güçlerine teslim etti.

Teslim olduğu anların görüntüleri bugün hâlâ elimizde. Çaresiz BM barış gücü askerlerinin arasında Palić, şaşkın bir VRS subayına doğru ilerliyor, elini uzatıyor ve gülümseyerek şöyle diyor:

“Aradığınız Avdo benim.”

Birkaç gün sonra VRS tarafından infaz edildi. Naaşı ancak 2009 yılında kesin olarak teşhis edilebildi.

Ratko Mladić bir korkak olarak öldü; Saraybosna’daki Bosna-Hersek Ulusal ve Üniversite Kütüphanesi’nde çalışan kütüphaneci Aida Buturović’in aksine.

25 Ağustos 1992’de Mladić, kuvvetlerine Habsburg döneminden kalma Vijećnica ile Osmanlı dönemine ait Şarkiyat Enstitüsü’nü yangın bombalarıyla yok etme emri verdi. Bu iki kurumda, Bosna’nın Orta Çağ dönemine kadar uzanan tarihini ve ülkedeki yüzyıllara dayalı dinler arası yaşamı belgeleyen yüz binlerce paha biçilmez kitap, gazete, el yazması ve arşiv belgesi bulunuyordu.

Aida ve meslektaşları, ülkelerinin tarihî hafızasını kurtarmak için alevlerin içine koştu. Bütün gece boyunca bu cehennemin içine girip çıktılar ve Ulusal Kütüphane koleksiyonunun yaklaşık dörtte birini kurtarmayı başardılar. Saatler sonra Aida, evine dönerken yalnızca o gün şehre düşen yüzlerce VRS top mermisinden birinin hedefi oldu ve hayatını kaybetti.

Ratko Mladić bir korkak olarak öldü. Başkalarının ailelerini yok etmeye kendisini daha fazla adayabilmek için kendi ailesini dahi ihmal etti. Kızı Ana, “Bosna’da yaşananlar karşısında dehşete düşmüş” Sırp bir doktora âşık olduğunda, partneri ondan savaş suçlusu babasını ve onun siyasetini reddetmesini istedi. 24 Mart 1994’te Ana, babasının kendi beylik tabancasıyla yaşamına son verdi. Henüz 23 yaşındaydı. Mladić’in kızının ölümüyle yıkıldığı söyleniyordu. Buna rağmen, yaklaşık iki yıl daha Bosna’nın dört bir yanında binlerce anne babanın ve onların çocuklarının öldürülmesini sürdürdü.

Mladić bir korkak olarak öldü.

ABD arabuluculuğunda imzalanan Dayton Barış Anlaşması, kendi kendini ilan etmiş Republika Srpska’nın (RS) savaş sonrası Bosna-Hersek devletine bir “entite” olarak yeniden dâhil edilmesini güvence altına aldıktan sonra Mladić kaçtı. Oysa Mladić, çocuklara yönelik olanlar da dâhil sistematik cinsel şiddet, bebeklerin dahi kurban edildiği toplu infazlar, toplama kampları, işkence ve Bosna’nın kuzeyi ile doğusundaki Boşnak yaşamının ve kültürünün bütün izlerinin yok edilmesi yoluyla bu toprakları Sırbistan’a bağlamaya çalışmıştı.

Ardından 16 yıl boyunca bir delikten diğerine saklanarak kaçtı ve bu süreçte Sırp güvenlik aygıtının bazı unsurları tarafından korundu. Nihayet Mayıs 2011’de, Bosna’dan ziyade Romanya sınırına daha yakın olan kuzeydoğu Sırbistan’daki bir köyde yakalandı. Daha sonra yayımlanan fotoğraflarda Mladić şaşkın, kafası karışmış yaşlı bir adam gibi görünüyordu. 1990’ların böbürlenen savaş ağasından eser kalmamıştı.

Mladić bir korkak olarak öldü; tıpkı bugün onun siyasi mirasını sürdürenlerin de korkakça yaşamaya devam etmesi gibi.

Banja Luka’daki mevcut RS entite yönetimi gibi; yerel polisi ve savcılığı kullanarak Doğu Bosna’daki Boşnakları ve Srebrenitsa Anma Merkezi çalışanlarını baskı altında tutmayı sürdürenler gibi. Gecenin karanlığında Boşnak geri dönüşçülerin iş yerlerini ateşe verenler, ibadethanelerine zarar verenler ve ardından çocuklarının kendi ülkelerinde kendi dillerinde eğitim görmelerini engelleyenler gibi.

Ratko Mladić öldü. Fakat Bosna-Hersek egemen ve uluslararası alanda tanınmış bir devlet olarak ayakta. Başkenti Saraybosna ise bugün dünyanın önde gelen destinasyonlarından biri; festivallerin, kutlamaların ve hayatın şehri.

Mladić, Bosna’nın geniş bölgelerine ölüm ve yıkım saçmış olabilir. Ancak son beş yılda Srebrenitsa bölgesindeki okul çağındaki çocukların yaklaşık üçte ikisi ila dörtte üçü Boşnaklardan oluşuyor.

Mladić öldü.

Ve Srebrenitsa’nın dehşetinden kaçarak Amerika Birleşik Devletleri’ne sığınan bir ailenin Wisconsin, Appleton’da büyüyen oğlu Esmir Bajraktarević, Bosna-Hersek’i tarihindeki ikinci Dünya Kupası’na taşıyan galibiyet golünü attı.

O takımın başarısı, dünyanın dört bir yanındaki Bosnalılar arasında bir ay boyunca süren adeta bir futbol bayramını beraberinde getirdi. Dünyaya, yalnızca yaşadığı acılarla değil; neşesiyle, mizahıyla ve yaşama tutunma iradesiyle tanımlanan bir halkın ve ülkenin görüntüsünü taşıdı.

Bir Sonraki Küresel Ekonomik Kriz Çin Kaynaklı Olabilir

Editör

-

13 Ağustos 2026

0

Bir Sonraki Küresel Ekonomik Kriz Çin Kaynaklı Olabilir

Aşırı Kapasite Nasıl Sona Erer?

Michael B. G. Froman

Eylül/Ekim 2026
Bu yazı ilk olarak 13 Ağustos 2026 tarihinde Foreign Affairs dergisinde İngilizce olarak yayımlandı.

Son yıllarda Çin’in aşırı üretim kapasitesine yönelik eleştirilerde herhangi bir eksiklik yaşanmadı. Pekin’in ne pahasına olursa olsun ihracatı artırma ve dış ticaret fazlasını genişletme konusundaki kararlılığı, Amerika Birleşik Devletleri ve Avrupa’daki gelişmiş ekonomilerin yanı sıra Afrika, Asya ve Latin Amerika’daki gelişmekte olan ülkelerin imalat sanayilerini geliştirme hedeflerini de sekteye uğrattı. Bugün sorunun niteliğine ilişkin küresel ölçekte, geçmişte hiç olmadığı kadar geniş bir fikir birliği var. Ancak bu uzlaşı Çin’in politikaları üzerinde çok az etkili oldu.

Şimdi ise sorun, niteliksel olarak yeni ve daha tehlikeli bir boyuta evriliyor: Dünyanın Çin’in aşırı üretim kapasitesini absorbe etme kabiliyeti kırılma noktasına yaklaşıyor. Bu kırılma gerçekleşirse, hükümetlerin ortaya çıkacak sonuçları yönetmek konusunda özellikle hazırlıksız olduğu bir dönemde küresel bir ekonomik kriz yaşanabilir.

Çin, son yirmi yılda kayıtlı tarihin en büyük dış ticaret fazlasını oluşturdu. Bu rakam 2025 yılında yaklaşık 1,2 trilyon dolara ulaşırken, Çin’in ticaret fazlası küresel mal ticaretinin üç katı hızla büyüdü. Bu paradigma kısa vadede Çin açısından stratejik faydalar sağlarken, dünyanın geri kalanı üzerinde dezenflasyonist bir etki yarattı. Ancak siyasi ve yapısal açıdan sürdürülebilir olmayan bu model, küresel ekonominin tamamı için giderek büyüyen ve yeterince dikkate alınmayan bir risk yaratıyor.

Çin’in son birkaç on yıldaki dikkat çekici ekonomik kalkınma süreci, diğer ülkelerin etkin tedarik zincirleri ve tüketici refahı karşılığında düşük maliyetli mamul malları kabul etmeye istekli olduğu elverişli bir uluslararası ortam sayesinde mümkün oldu. Ancak bu uluslararası ortam artık son derece olumsuz bir hale geldi. Çin’den gelen ithalat akınının beraberinde getirdiği sanayisizleşmeyi ve kritik bağımlılıkları kabul etmeye yönelik siyasi iştah sınırlı ve giderek azalıyor. Bu eğilimlerin devam etmesi hâlinde korumacılığın artması muhtemeldir. Bu da Çinli üreticilerin dış pazarlara erişimini kısıtlayarak Pekin’in 2020’de uygulamaya koyduğu, hem ülke içinde ekonomik kendine yeterliliği hem de uluslararası piyasalarla etkileşimin sürdürülmesini teşvik eden “çifte dolaşım” (dual circulation) stratejisini sekteye uğratabilir.

Ancak mesele siyasi tepkilerin çok ötesindedir. Bu aynı zamanda matematiksel bir sorundur. Çin ekonomisi çok daha küçükken, ihracat artışını küresel ekonomik büyümenin iki ya da üç katı hızında sürdürmeye dayalı bir strateji mümkündü; çünkü dünyada Çin’in ihracatını absorbe edebilecek yeterli talep vardı. Bugün Çin çok daha büyük bir ekonomiye sahip ve eninde sonunda müşteri sıkıntısıyla karşılaşmadan aynı rotada ilerlemeye devam etmesi mümkün değil. Basitçe ifade etmek gerekirse, Pekin’in ekonomisi mevcut ekonomik modelinin sınırlarını aşmış durumda.

Çin’in ihracat makinesi duraksadığında, bunun en ağır bedelini Çin’in kendisi ödeyecektir. Ancak Çin ekonomisinde yaşanacak kayda değer bir yavaşlama, başta Çin’in büyük ticaret ortakları olmak üzere tüm dünyada şok dalgaları yaratacaktır. Bu etki yalnızca Asya-Pasifik ile sınırlı kalmayacak; ekonomileri Çin ekonomisiyle giderek daha fazla iç içe geçen diğer ülkeleri de etkileyecektir. ABD de bu şoktan bağışık olmayacaktır. Bununla birlikte, küresel ekonomiyi istikrara kavuşturabilecek ekonomik ve kurumsal kapasiteye sahip tek aktör yine ABD olacaktır.

MUTLAK DEZAVANTAJ

Çin bugün küresel sanayi üretiminin yaklaşık yüzde 30’unu gerçekleştiriyor ve 2024 tarihli bir BM raporuna göre bu oranın 2030 yılına kadar yüzde 45’e ulaşması bekleniyor. II. Dünya Savaşı’nın hemen ardından ABD ekonomisinin ulaştığı konum dışında, sanayi gücünün bu ölçüde tek bir ülkede yoğunlaşmasının tarihsel bir örneği bulunmuyor. Küresel GSYH içindeki payı üzerinden ölçüldüğünde, Çin’in mamul mal ticaretinde bugün verdiği fazla, Almanya ve Japonya’nın 1980’lerin herhangi bir döneminde verdikleri toplam fazladan daha büyüktür.

İmalat sektöründeki bu fazla, bilinçli ve eşgüdümlü bir politika tercihinin sonucudur. Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü (OECD), Çin’in küresel imalat pazarındaki payında elde ettiği kazanımların yüzde 60’ının devlet sübvansiyonlarından kaynaklandığını tahmin etmektedir. Belki de en önemli, her ne kadar örtük olsa da, sübvansiyon, Çinli imalat şirketlerinin Pekin’in devlet güdümlü finans sistemine erişimidir. Bu sistem, öncelikli sektörlere büyük miktarlarda kredi yönlendirerek Çinli şirketlerin uluslararası rakipleri kadar kârlılık ve yatırım getirisi kaygısı taşımadan büyümelerine imkân sağlamaktadır. Bunun sonucunda şirketlerin fiyatlarını maliyetlerinin altına indirdiği, son derece düşük hatta negatif kâr marjlarını kabul ettiği ve daha fazla pazar payı elde etmek amacıyla üretim kapasitesini artırmayı sürdürdüğü, kendi kendini baltalayan bir dibe doğru yarış ortaya çıkmaktadır. Çin’deki sanayi şirketlerinin yaklaşık yüzde 30’u zararına faaliyet göstermektedir; COVID-19 pandemisi öncesinde bu oran yüzde 20 düzeyindeydi. Yatırımların en hızlı arttığı sektörlerde, büyük ölçüde Çin lideri Şi Cinping’in ileri teknoloji sektörlerinde Çin’in kendine yeterliliğini geliştirmeyi amaçlayan “Made in China 2025” girişimi kapsamında önceliklendirilen alanlarda, bu oran yüzde 34’e kadar çıkmaktadır. Yerel yönetimler, başarısız şirketlerin piyasadan çekilmesine izin vermek yerine istihdamı ve vergi gelirlerini korumak amacıyla kârlı olmayan şirketleri ayakta tutmakta; kamu bankaları ise ödeme gücünü yitirmiş borçluların kredilerini sürekli olarak yenilemektedir. Sürekli olarak değerinin altında tutulan ve ihracatı ucuzlatan renminbinin (yuan) de katkısıyla bu sistem, Çinli şirketlerin diğer ülkelerdeki rakiplerine kıyasla yüzde 30’a varan oranlarda daha düşük fiyatlar sunabilmesine olanak tanımaktadır.

Bu fiyat savaşları ve aşırı kapasite yalnızca yurt dışında değil, Çin’in kendi ekonomisinde de olumsuz sonuçlar doğurmaktadır. Çincede bu olgu için kullanılan kavram neijuandır ve “içe kıvrılma” (involution) olarak çevrilmektedir. Kavram, giderek azalan getiriler uğruna Çinli şirketleri sınırlarına kadar zorlayan aşırı rekabeti ifade etmektedir. Şirketler daha fazla üretmek, daha fazla ihracat yapmak ve bunu giderek daha düşük hatta negatif kâr marjlarıyla gerçekleştirmek için yatırımlarını artırmaktadır. Bu süreç ise mali durumları fabrikaların faaliyetlerini sürdürmesine bağlı olan yerel yönetimler tarafından sübvanse edilmektedir. Ortaya çıkan sonuç, duramayan ve yavaşlayamayan; ancak talebin sınırları nedeniyle aynı şekilde yoluna devam etmesi de mümkün olmayan bir sanayi makinesidir.

Çin’in dış ticaret fazlası, bir anlamda kendi ağırlığı altında çökebilir.

Bir krizin yaşanması kaçınılmaz değildir. Çin ekonomisi dirençlidir ve en azından kâğıt üzerinde ülke yönetimi sorunun farkında olduğunun ve çözüm için adım atmak istediğinin sinyallerini vermektedir. Çin Komünist Partisi (ÇKP), 2025 yılında neijuan karşıtı bir kampanya başlatmış; 2026–2030 dönemini kapsayan 15. Beş Yıllık Planı ise özellikle kırsal bölgelerde tüketimin artırılmasını teşvik etmiştir. ÇKP ayrıca, hanehalklarının harcama yapmak yerine tasarruf etme eğilimini azaltmak amacıyla sosyal güvenlik ağını güçlendirmeye yönelik sınırlı adımlar da atmıştır.

Ancak Çin yönetimi en önemli değişikliği gerçekleştirmeye, yani ülkenin büyüme stratejisini temelden değiştirerek daha sürdürülebilir bir modele yönelmeye hâlâ istekli değildir. Pekin, hem stratejik sektörlerde hem de düşük katma değerli alanlarda sanayi üretimini azami seviyeye çıkarmak amacıyla genel olarak iç tüketimi baskılamayı sürdürmektedir. Bunun sonucunda ekonomist Yasheng Huang’ın “mutlak üstünlük” ekonomisi olarak adlandırdığı yapı ortaya çıkmaktadır: Yapay zekâ, elektrikli araçlar ve elektronik alanlarında ABD ile; tekstil, hazır giyim ve düşük değerli ev eşyalarının üretiminde ise Afrika’nın en yoksul ülkeleriyle aynı anda rekabet eden bir ülke. Bu durum yalnızca tarihsel örneklerle değil, diğer ülkelerin büyük bölümünün izlediği temel karşılaştırmalı üstünlük mantığıyla da çelişmektedir. Güney Kore ve Tayvan gibi merkantilist kalkınma stratejileri izleyen ekonomiler dahi, ülke içindeki ücretler yükseldikçe düşük katma değerli imalat sektörlerinden zaman içinde çekilmiştir.

Pekin’in yön değiştirmekte isteksiz olmasının nedeni, ihracata dayalı büyüme modelinin hem ekonomik bir büyük strateji hem de siyasi bir proje olmasıdır. Çifte dolaşım stratejisi; Çin’in büyük ölçekli üretim, enerji, altyapı, iş gücü ve mühendislik uzmanlığı alanlarındaki avantajlarından yararlanmaktadır. Aynı zamanda Şi’nin köklü bir inancını da yansıtmaktadır. Şi, 2020’de yaptığı bir konuşmada Çin’in “dijital ekonominin inşasını hızlandırması” gerektiğini belirtirken, aynı zamanda “reel ekonominin temel olduğunu ve çeşitli imalat sanayilerinden vazgeçilemeyeceğini” vurgulamıştır. Ekonomist Zongyuan Zoe Liu’nun daha önce bu sayfalarda yazdığı gibi: “Partinin bakış açısına göre tüketim, kaynakları Çin’in temel ekonomik gücü olan sanayi tabanından uzaklaştırma tehdidi taşıyan bireyci bir dikkat dağıtıcıdır.”

Yeniden yapılanmanın ortaya çıkardığı siyasi ikilem, Şi’nin sanayiye duyduğu yakınlığın çok ötesine uzanmaktadır. Ekonominin gerçek anlamda yeniden dengelenebilmesi için Pekin’in her eyalet ve belediyenin bağımlı olduğu mali modeli baştan yapılandırması, bunun sonucunda yerel yönetim gelirlerinde yaşanacak çöküşü kabul etmesi ve kitlesel işten çıkarmaların sonuçlarını göğüslemesi gerekecektir. Böyle bir değişim, son yirmi yıldır yönetimin her kademesindeki yetkililerin ve kurumların ulaşmaya alışkın olduğu hedeflerden önemli ölçüde farklı bir ekonomik amaç doğrultusunda teşvik mekanizmalarının yeniden düzenlenmesini gerektirir.

DUVARDAKİ YAZI

Pekin, felaketi önlemek için gerekli reformları hayata geçirip geçirmemeyi tartışırken, diğer ülkelerin Çin ihracatının önünü kesmeye yönelik adımlar atması muhtemeldir. Bu tür hamleler, Çin’in geniş bir dış pazar yelpazesine erişimini aniden kısıtlayabilir; ihracata dayalı büyüme modelinin çöküşünü hızlandırabilir ve küresel bir ekonomik kriz ihtimalini artırabilir. Bu yüzyılın ilk on yılında varlıklı ülkeler, düşük kâr marjlı imalat faaliyetlerini Çinli şirketlere kaptırmayı büyük ölçüde kabullenmişti. Ancak Pekin’in son dönemde yüksek katma değerli imalata yönelmesi, bu ülkelerin ekonomik stratejilerine doğrudan bir tehdit oluşturmakta ve geleneksel olarak serbest ticaretin kalesi sayılan ekonomilerde dahi yeni bir korumacılık dalgasına zemin hazırlamaktadır.

Uzun yıllar Çin ile ticaretin hem savunucusu hem de başlıca faydalanıcılarından biri olan Almanya örneğini ele alalım. Rhodium Group verilerine göre 2025 yılında Almanya’nın Çin’e mal ihracatı son on yılın en düşük seviyesine geriledi; 2024’e kıyasla yüzde 9,3, 2022’deki zirve seviyesine kıyasla ise yüzde 23 düştü. Ters yöndeki ticaret ise arttı. 2025’in ikinci çeyreğinde Almanya’nın Çin’den ithalatı, kimyasallar ve motorlu taşıt üretimi dâhil olmak üzere 2.241 ürün kategorisinde yıllık bazda en az yüzde 10 arttı. Bu kategoriler, Almanya’nın Çin’den yaptığı toplam ithalatın yüzde 60’ından fazlasını oluşturuyordu.

Bu yerinden edilme etkisinin en ağır hissedildiği sektör otomotivdir. Çin’in küresel otomotiv pazarındaki payı büyürken, Alman şirketlerinin Çin otomotiv pazarındaki payı daralmaktadır. 2022 ile 2025 yılları arasında Almanya’nın Çin’e otomobil ihracatı yüzde 66 azalırken, Çin’in toplam araç ihracatı iki kattan fazla artarak ülkeyi dünyanın en büyük otomobil ihracatçısı hâline getirdi. Bunun sonucunda Alman otomotiv sektöründeki işten çıkarmalar, 2008–2009 küresel finans krizi veya COVID-19 pandemisi dönemindeki seviyelerin üzerine çıktı ve Alman ve Avrupalı iş dünyası örgütlerini daha önce görülmemiş ölçüde katı yerli katkı şartları talep etmeye yöneltti. İşverenler birliği Gesamtmetall, Aralık 2025’te Almanya’nın en büyük sanayi kolu olan metal ve elektrik mühendisliği sektörünün ayda yaklaşık 10 bin kişilik istihdam kaybettiğini bildirdi. Volkswagen bugün, iş gücünün yaklaşık altıda birine karşılık gelen 100 bine kadar çalışanı işten çıkarmayı ve Almanya’daki dört fabrikasında üretimi sona erdirmeyi değerlendiriyor. BMW ve Mercedes-Benz de kapsamlı yeniden yapılanma süreçleri yürütüyor. Analistler Financial Times’a, Alman otomotiv sektörünün artık “kalıcı ve süreklilik arz eden bir biçimde” küçüldüğünü ifade ediyor.

Çin kaynaklı bu şok, Almanya Başbakanlığını bir zamanlar düşünülemez kabul edilen bir seçeneği değerlendirmeye zorladı: Avrupa Birliği’nin, ABD’nin Section 301 tarifesine benzer bir mekanizma oluşturmasına yönelik önerilere destek vermek. Böyle bir mekanizma, AB’nin Çin’in ihracat fazlasını hedef alan tarifeler uygulamasına ve Çin renminbisinin değerinin yeniden belirlenmesini teşvik etmesine imkân sağlayabilir. Tüm bunların siyasi sonuçları da bulunmaktadır. Çin uzmanı Daniel Rosen’ın ifadesiyle yaşananlar, “Alman özellikleri taşıyan bir Hillbilly Elegy”ye eşdeğerdir; yani Alman kimliğinin ayrılmaz bir parçası olan bir sanayinin çözülüşüdür.

Avrupa Birliği, en azından söylem düzeyinde, entegrasyon projesinin temel unsurlarından biri olarak çok taraflılığa ve serbest ticarete uzun zamandır ABD’den daha güçlü bir ideolojik bağlılık göstermektedir. Ancak yıllarca ABD ile Çin arasında bir denge kurmaya çalıştıktan sonra AB, gecikmeli ve isteksiz biçimde de olsa, Çin ihracatına karşı ticaret engelleri oluşturma konusunda Washington’un izinden gitmektedir. Avrupa Komisyonu, Çin’in elektrikli araç tedarik zincirine sağladığı sübvansiyonlara ilişkin yürüttüğü soruşturmanın ardından Ekim 2024’te Çin’de üretilen elektrikli araçlara yüzde 35,3’e varan telafi edici vergiler uygulamaya koydu. Komisyon mart ayında ise “Made in EU” yerli katkı şartları getirecek ve kilit sektörleri içeren anlaşmalarda teknoloji transferini zorunlu kılacak Industrial Accelerator Act (Sanayi Hızlandırma Yasası) teklifini sundu. Komisyon ayrıca, kritik sektörlerde Avrupa şirketlerinin ithalat kaynaklarını çeşitlendirerek en az üç farklı tedarikçiye sahip olmasını zorunlu kılacak mevzuat da dâhil olmak üzere, AB genelini kapsayacak daha geniş tedarik zinciri kurallarını değerlendirmektedir.

Çin’in karşı karşıya olduğu zorluklar ABD ve Avrupa ile sınırlı değildir. Çin’in 2025 yılında kritik minerallerin işlenmesindeki ve mıknatıslar gibi bunlarla bağlantılı ürünlerin üretimindeki hâkimiyetini bir baskı aracına dönüştürmeye hazır olduğunu göstermesi, koordineli ve küresel bir tepkiyi harekete geçirmiştir. Trump yönetimi tarafından oluşturulan yeni Kaynaklar Üzerine Jeostratejik Angajman Forumu (Forum on Resource Geostrategic Engagement), onlarca ülkenin desteklediği ve “Çin’den bağımsız” kritik mineral tedarik zincirlerine yönelik kamu ve özel sektör yatırımlarını hızla artırmayı amaçlayan bir koalisyondur. Bu oluşum, Pekin açısından çok daha zorlu bir geleceğin habercisi olabilir: Çin mallarına küresel pazarları kapatmak ve Pekin’i başkalarının belirlediği bir takvim doğrultusunda ekonomisini yeniden dengelemeye zorlamak üzere iş birliği yapan gönüllüler koalisyonları. Telekomünikasyon, elektrikli araçlar ve insansız hava araçları gibi bazı hassas sektörlerde bu tür gruplar şimdiden ortaya çıkmış; Çinli telekomünikasyon şirketleri Huawei ve ZTE’nin ekipmanlarının kullanımına yönelik yasak ve kısıtlamalar getirmiştir.

DÜNYA YETMİYOR

Çin’in ticaret ortaklarındaki ticaretin politik ekonomisi, Pekin’in ekonomik modeli açısından bir sorun teşkil ediyorsa, matematiğin kuralları da en az onun kadar zorlu bir başka sorun ortaya koymaktadır. 2026’nın ilk iki ayında Çin’in dış ticaret fazlası, bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 20’den fazla büyüdü. Buna karşılık Uluslararası Para Fonu (IMF), küresel ekonominin bu yıl yalnızca yüzde 3,1 büyüyeceğini öngörmektedir. Bu eğilim sürdürülebilir değildir: Küresel talep, gerek kilit sektörlerde gerekse toplamda, Çin ihracatının bu hızdaki artışını absorbe edecek kadar hızlı büyümemektedir. Eninde sonunda, tıpkı gayrimenkul sektöründe olduğu gibi, Çin’de yeni fabrikalara yönelik talep de tükenecektir. Bir anlamda, Çin’in dış ticaret fazlası kendi ağırlığı altında çökebilir.

Mevcut dengesizlikler, Pekin’in stratejik açıdan en önemli olarak belirlediği sektörlerde çok daha belirgindir. Çin’deki fabrikalar, yılda yaklaşık 1.200 gigavatlık güneş enerjisi altyapısı üretebilecek kapasite oluşturmuştur. Bu miktar, geçen yıl dünya genelinde kurulan kapasitenin neredeyse iki katıdır. Güneş panellerini oluşturan güneş hücrelerinin Çin’den ihracatı, 2025’in ilk yarısında bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 73 artarken, bu hücrelerin ortalama birim fiyatı yaklaşık yüzde 25 gerilemiştir. Ucuz ve bol miktarda güneş paneli arzı, enerji dönüşümünü gerçekleştirmeye çalışan ülkeler açısından olumlu olabilir; ancak temiz enerji ürünlerinin imalatında rol sahibi olmak isteyen ülkeler için aynı şeyi söylemek mümkün değildir.

Bu sorun elektrikli araçlarda çok daha belirgindir. Çin’in araç ihracatı 2025 yılında yüzde 21 artarak 142 milyar dolara, lityum-iyon batarya ihracatı ise 77 milyar dolara ulaştı. Ekonomist Brad Setser’in tahminlerine göre Çin, bu çarpıcı büyümeyi mümkün kılmak için yaklaşık 25 milyon elektrikli araç ve şarj edilebilir hibrit araç üretebilecek bir kapasite oluşturdu. Buna karşılık ülkenin yeni enerjili araçlara yönelik iç talebi yılda yaklaşık 12 milyon seviyesinde durmuş durumdadır. Küresel elektrikli araç talebinin ise bu yıl yalnızca 23 milyona yükselmesi beklenmektedir. Çin bugün elektrikli ve içten yanmalı motorlu araçlar dâhil olmak üzere yaklaşık 55 milyon otomobil üretebilecek kapasiteye sahiptir. Bu rakam, yaklaşık 90 milyon araçlık küresel pazarın yüzde 60’ına karşılık gelmektedir. Çin ayrıca küresel otomobil talebindeki artışı aşan bir hızda yeni otomotiv üretim kapasitesine yoğun yatırım yapmayı sürdürmektedir; bu da ülkenin pazar payının muhtemelen daha da artacağına işaret etmektedir. Ancak bir noktada, Çin’in ürettiği tüm bu otomobiller için yeterli sayıda alıcı kalmayabilir.

Bu aşırı sayıdaki fabrikanın kurulmasını sağlayan sermaye harcamaları patlamasının sona ermesine ek olarak, pazarların doygunluğa ulaşması da bir krizin koşullarını yaratacaktır. Bunun maliyetini yalnızca Çin değil, dünyanın geri kalanı da ödeyecektir.

OYUN BİTTİ Mİ?

Pekin, ihracatın büyümeye ve çifte dolaşım modelinin işlemeye devam etmesini sağlamak için elindeki tüm araçları kullanacaktır. Renminbinin değerini düşürebilir; bugüne kadar trilyonlarca dolarlık kaynak tüketmiş olan öncelikli sektörlere yönelik sübvansiyonları daha da genişletebilir ve Çin’in henüz hâkimiyet kuramadığı ticari uçaklar ve yapay zekâ donanımları gibi bir sonraki sektör grubuna daha agresif biçimde yönelebilir. Ticaret ortaklarının Çin ihracatının önüne yeni engeller koyması hâlinde Pekin, diğer ülkeleri pazarlarını açık tutmaya zorlamak için rafine edilmiş kritik minerallere erişimi kısıtlamak gibi ekonomik zorlama araçlarına başvurabilir. Çin’in dış ticaret fazlasının küresel GSYH içindeki payı, mamul mallarda hâlihazırda ulaştığı yaklaşık yüzde 2 seviyesinin çok daha üzerine çıkabilir. Ancak dünyanın böyle bir durumu uzun süre kabullenmesi pek olası değildir.

Çin daha önce de dış talepte çöküşle karşı karşıya kalmıştır. 2008–2009 küresel finans krizi ve hemen ardından gelen toparlanma döneminde Michael Pettis ve Nicholas Lardy gibi ekonomistler, Pekin’e uzun zamandır vaat ettiği hanehalkı tüketimini artırmaya yönelik reformları hızlandırması çağrısında bulunmuştu. Pekin ise bunun yerine, neredeyse tamamını altyapı ve inşaat sektörlerine yönlendirdiği yaklaşık 586 milyar dolarlık bir teşvik paketi açıkladı. Bu miktar, Çin’in 2008 yılındaki GSYH’sinin yaklaşık yüzde 12’sine karşılık geliyordu. Yatırıma dayalı bu çözüm büyük ölçüde işe yaradı; çünkü o dönemde demografik eğilimler hâlâ Çin’in lehineydi. Orta sınıf büyüyor ve giderek kentleşiyor, çalışma çağındaki nüfus da artıyordu. Ancak bu olumlu demografik eğilimler o tarihten bu yana tersine döndü. Çin kentlerine yönelik kitlesel iç göç yavaşladı, ülkenin çalışma çağındaki nüfusu 2015’te zirveye ulaştı ve toplam nüfus 2022’de azalmaya başladı.

Çin’in aşırı şişmiş gayrimenkul sektörü 2021’de çökmeye başladığında Pekin bir kez daha temel reformları erteledi ve sanayi politikasını elektrikli araçlar, bataryalar, güneş enerjisi modülleri ve yarı iletkenler gibi yüksek katma değerli imalat sektörlerine yönelterek ekonomiyi yeniden dengelemeye çalıştı. Setser’in hesaplamalarına göre 2024 yılına gelindiğinde Çin’in ihracat hacmi küresel ticaretten on yüzde puanından daha fazla bir hızla büyüyordu. 2025 yılında ise net ihracat, GSYH büyümesinin yaklaşık yüzde 30’unu oluşturdu.

Ancak bu son ihracat dalgası da zirveye ulaşıp yatay seyrettiğinde veya gerilemeye başladığında, oyun gerçekten sona erebilir. Çin ekonomisinde GSYH büyümesinin bir başka yüzde 30’luk bölümünü yaratabilecek yeni bir sektör bulmak oldukça güçtür. Gayrimenkul sektörü, bir neslin önemli bir bölümünü kapsayabilecek uzun süreli bir gerileme içindedir. Altyapı sektörü artık üçüncü kademe şehirlerde yeni ve ihtiyaç duyulmayan yüksek hızlı demiryolu hatlarının inşasını destekleyebilecek durumda değildir. İmalat sektörü iç talebi zaten rahatlıkla karşılamaktadır. Çoğu ekonomide sanayiden ayrılan iş gücünü bünyesine alan hizmet sektörü ise hanehalkı tüketiminin payı bu sektörü destekleyemeyecek kadar düşük olduğu için yeterince gelişmemiştir. Çin’in hâlen geliştirebileceği ticari uçaklar ve yapay zekâ donanımları gibi sektörler ise ortaya çıkacak açığı kapatamayacak kadar küçüktür.

BİR SONRAKİ ÇİN ŞOKU

Çin’in ekonomik sisteminde yaşanacak bir şok, dengesiz yapıya sahip ekonomisinin tamamına yayılarak ciddi sonuçlar doğurabilir. Hâlihazırda çok dar kâr marjlarıyla faaliyet gösteren şirketler kitlesel biçimde iflas edebilir; kamu bankaları ise yıllardır ayakta tuttukları “zombi şirketler” nedeniyle biriken zararları bilançolarına yansıtmak zorunda kalabilir. Yerel yönetim finansman araçlarında zincirleme temerrütler yaşanabilir. Arazi satışlarının ve sanayi faaliyetlerinin gerilemesiyle birlikte eyalet gelirleri çökebilir. Kıyı bölgelerindeki imalat merkezlerinde işsizliğin yükselmesi ise, bu bölgelerde Pekin’e karşı onlarca yıldır görülmemiş ölçüde bir hoşnutsuzluk yaratabilir.

Pekin teşvik politikalarını çözümün bir parçası olarak görebilir. Ancak 2008’den farklı olarak, 2026’da uygulanacak bir teşvik paketi büyümekte olan değil, kapasite sınırlarına dayanmış bir Çin ekonomisine aktarılmış olacaktır. Böyle bir durumda Çin Komünist Partisi, üretimin daraldığı, borç yükünün arttığı ve siyasi meşruiyetin baskı altına girdiği en olumsuz koşullarda ekonomiyi yeniden dengelemek zorunda kalabilir. Çin, Japonya’nın “kayıp on yılı”na benzer bir dönemle karşılaşabilir; ancak koşullar çok daha ağır olabilir. Japonya 1991’de kayıp on yılına girerken dünyanın en zengin ülkelerinden biriydi ve satın alma gücü paritesine göre düzeltilmiş kişi başına geliri ABD ile karşılaştırılabilir düzeydeydi. Bugün Çin, Japonya’nın o dönemdeki konumuna kıyasla göreli olarak çok daha yoksuldur. Satın alma gücü paritesine göre kişi başına geliri Japonya’nın yaklaşık yarısı, ABD’nin ise yaklaşık üçte biri seviyesindedir. Çin ayrıca Japonya’nın o dönemde karşı karşıya olduğundan daha olumsuz bir demografik görünümle mücadele etmekte ve Tokyo’nun kademeli toparlanmasını mümkün kılan kurumsal altyapıya sahip bulunmamaktadır.

Çin’in, kendi yarattığı bir krize verilecek küresel tepkiye liderlik etmesi pek olası değildir.

Böyle bir şokun ekonomik sonuçları küresel ölçekte hissedilecektir. Çin’in dünya ihracatına, özellikle de ham madde ve ara mallara yönelik talebinde yaşanacak keskin bir düşüş, büyük emtia ihracatçısı ekonomiler üzerinde ciddi etkiler yaratacaktır. Çin’in en büyük ticaret ortağı olduğu çok sayıdaki yükselen ve gelişmekte olan ülke özellikle kırılgan olacaktır. Çin’de sabit sermaye yatırımlarının 2012 ile 2015 yılları arasında yavaşlaması sırasında bakır fiyatları yüzde 40’tan fazla, petrol fiyatları yüzde 60’tan fazla ve demir cevheri fiyatları yüzde 70’ten fazla gerilemişti. Emtia fiyatlarındaki bu sert düşüş, kaynak yoğun Sahra Altı Afrika ülkelerinde GSYH büyümesinin ciddi biçimde yavaşlamasına yol açmış; bölgesel büyüme 2013’te yüzde 5,3 iken 2016’da yüzde 1,3’e düşerek yirmi yılı aşkın sürenin en düşük seviyesine gerilemişti. Çin kaynaklı tam ölçekli bir ihracat şoku ise çok daha ağır sonuçlar doğuracaktır. Avustralya, Brezilya ve Şili toplam ihracatlarının yüzde 25 ila 40’ını Çin’e gönderirken; Angola, Demokratik Kongo Cumhuriyeti, Moğolistan ve Kongo Cumhuriyeti için bu oran yüzde 45 ila 90 arasında değişmektedir. Bu ülkelerin ekonomik sürdürülebilirliği, Çin’den sürekli ve güçlü bir talebin var olacağı varsayımına dayanmaktadır. Çok daha fazla ülke de farklı ölçülerde Çin talebine bağımlıdır.

Durumu daha da ağırlaştırabilecek bir diğer unsur, Çin sermayesinin geri çekilmesi olabilir. Pekin’in Kuşak ve Yol Girişimi aracılığıyla gerçekleştirdiği küresel kredi hacmi 2016’daki zirve seviyesinden gerilemiş olsa da Çin, gelişmekte olan dünyanın açık ara en büyük ikili kreditörü olmaya devam etmektedir. Pekin’in iç ekonomik krizle mücadele etmek zorunda kalması hâlinde Pakistan, Ekvador, Zambiya ve başka ülkelerde yeni bir egemen borç yeniden yapılandırma ve temerrüt dalgası zincirleme biçimde ortaya çıkabilir.

Bazı göstergeler açısından küresel ekonomi 2009’a kıyasla çok daha sağlam durumdadır. Bankaların bilançoları daha güçlüdür ve finans sistemi stres işaretlerini tespit etme konusunda daha hazırlıklıdır. Ancak başka açılardan tablo daha olumsuzdur. Gelişmiş ekonomiler 2008 krizine girerken ortalama kamu borcu GSYH’nin yaklaşık yüzde 70’i seviyesindeydi. Bugün bu oran yüzde 110’a yaklaşmıştır. Aşırı ucuz kamu borçlanması dönemi sona ermiştir ve kamu borçlarının faiz maliyetleri giderek yükseldikçe, hükümetlerin makroekonomik şoklara müdahale etmek için kullanabilecekleri kaynaklar da giderek azalacaktır.

En kötü senaryonun gerçekleşmesi hâlinde, 2008 veya 2020 ölçeğinde ABD Merkez Bankası (Fed) swap hatlarına yeniden ihtiyaç duyulabilir; buna ek olarak Uluslararası Para Fonu’nun ek kaynakları da devreye sokulmak zorunda kalabilir. Ancak bu önlemler bile bir egemen borç temerrütleri dalgasını engellemeye yetmeyebilir ve 2008 ile 2020’de olduğundan daha sınırlı bir etki yaratabilir.

ÇIKIŞ YOLU

Dünya Çin kaynaklı bir krizle karşı karşıya kalırsa, müdahaleye Pekin’in liderlik etmesi pek olası değildir. Çin, Washington’un II. Dünya Savaşı’ndan bu yana üstlendiği konumu devralma konusunda henüz ne yeterli bir kapasite ne de belirgin bir istek ortaya koymuştur. Bu rol; 1997’de başlayarak Rusya ve Brezilya’ya yayılan Asya finans krizi ile 2008–2012 dönemindeki küresel finans krizi ve ardından gelen Avro Bölgesi krizi gibi dönemlerde küresel ekonomiye krizden çıkış yolunda öncülük etmeyi de kapsamaktadır. Dolayısıyla bir sonraki kriz Çin kaynaklı olsa bile, krizin sonuçlarını toparlama görevi, geçmişte sıklıkla olduğu gibi, büyük ihtimalle ABD’nin ve onun merkezinde yer aldığı uluslararası kurumların üzerine düşecektir.

2008–2009 küresel finans krizinin ve sonrasındaki dönemin önemli bir bölümünde, uluslararası ekonomik ilişkilerden sorumlu Ulusal Güvenlik Danışman Yardımcısı ve G-8 ile G-20 toplantılarında ABD’nin şerpası olarak görev yaptım. Bu süreçte siyasi liderler, maliye bakanlıkları ve merkez bankaları arasındaki koordinasyonun, dünya finans sistemini olası bir ekonomik buhranın eşiğinden nasıl döndürdüğüne bizzat tanıklık ettim. 2009’daki Londra G-20 Zirvesi’nde Çin, ihracatçılarını korumak amacıyla yaklaşık bir yıldır yapay biçimde düşük tuttuğu para biriminin değerini daha fazla düşürmemeyi kabul etti. Ancak Pekin’in bu adımı atmasını sağlamak için ABD ve diğer ülkelerin liderlerinin kolektif baskısı gerekti.

Aynı zirvede ABD Başkanı Barack Obama, Birleşik Krallık Başbakanı Gordon Brown, Çin Devlet Başkanı Hu Jintao ve Fransa Cumhurbaşkanı Nicolas Sarkozy’nin odanın bir köşesinde bir araya gelerek küresel finans krizine verilecek yanıtın geriye kalan son ayrıntıları üzerinde uzlaşmaya çalıştıklarına tanıklık ettim. Bugün böyle bir iş birliğini hayal etmek güçtür. İş birliğini mümkün kılan kurumlar, araçlar ve alışkanlıklar 2008’den bu yana ciddi biçimde aşınmış; ABD liderliğine duyulan güven de benzer şekilde zayıflamıştır. Politico tarafından şubat ayında gerçekleştirilen bir ankette Kanada, Fransa, Almanya ve Birleşik Krallık’taki katılımcıların yüzde 42 ila 57’si, ABD’ye “bir kriz anında güvenilemeyeceği” görüşüne katılmıştır. Dolayısıyla içinde bulunduğumuz dönem, yeni bir krizin ortaya çıkması için hiç de uygun değildir.

En yıkıcı senaryodan kaçınmak için Çin’in, ABD ve diğer büyük ekonomilerle birlikte hareket ederek ekonomisini önleyici ve kademeli biçimde yeniden dengelemesi gerekmektedir. Böyle koordineli bir yaklaşım, 1985 tarihli Plaza Anlaşması’nın ruhunu yeniden canlandırabilir. Fransa, Japonya, ABD, Birleşik Krallık ve Batı Almanya arasında imzalanan bu anlaşma, aşırı değerlenmiş ABD dolarının değerini düşürmek ve ABD’nin büyük dış ticaret açığını azaltmak amacıyla döviz piyasalarına müdahale edilmesini öngörüyordu. Bugün ABD, Çin kaynaklı meydan okumanın niteliğine ilişkin giderek güçlenen uluslararası uzlaşıdan yararlanarak, Çin’den renminbinin değerini yükseltmesi ve ihracatı sınırlandırmak da dâhil olmak üzere ekonomisini yeniden dengelemesi yönünde doğrulanabilir taahhütler alınmasını sağlayacak ortak bir girişim oluşturabilir.

Bu çerçevede renminbinin değeri aşamalı olarak yükseltilebilir. Öncelikli sektörlere verilen sübvansiyonlar kademeli biçimde azaltılabilir. Pekin, ülkedeki hanehalkı kayıt sisteminde (hukou) daha kapsamlı reformlar gerçekleştirerek sosyal ve ekonomik hareketliliği artırabilir ve daha güçlü bir sosyal güvenlik ağı oluşturabilir. Çin’in ticaret ortakları ise uyguladıkları korumacı tedbirleri dönüşümün kapsamına göre ayarlayabilir ve uyum politikalarını koordine ederek maliyetin tek bir ekonomi ya da sektör üzerinde yoğunlaşmasını engelleyebilir. Bunlar, Çin’in daha dengeli ve sürdürülebilir bir büyüme için gerekli olduğunu uzun zamandır bildiği, ancak büyük ölçüde hayata geçirmekten kaçındığı adımlardır. Fakat Pekin sorunu ertelemeye devam ederse, çok yakında erteleyecek alanı kalmayacaktır.

ABD’de, Çin’in son yirmi yıldır bu meselelerde ilerlemeyi engellemesine yönelik derin ve anlaşılır bir hayal kırıklığı bulunmaktadır. ABD Ticaret Temsilcisi Jamieson Greer’a bu yılın başlarında Washington’un yeniden dengeleme hedefini ABD-Çin ticaret gündeminin temel unsurlarından biri olarak savunmaya devam edip etmeyeceği sorulduğunda şu yanıtı verdi: “Peki, bu ne kadar etkili oldu? […] Artık Çin’in siyasi sisteminin işleyişinde, bütün bu ekonomik unsurları da kapsayacak şekilde, büyük ve kapsamlı bir reform gerçekleşmeyeceği gerçeğini kabullenmiş durumdayız.” Bunun yerine yönetim, Beyaz Saray’ın ifadesiyle “hassas olmayan mallar” kapsamındaki ikili ticareti yönetmek üzere bir “Ticaret Kurulu” (Board of Trade) oluşturulmasına ve soya fasulyesi, diğer tarım ve enerji ürünleri ile uçaklar gibi mallara ilişkin alım-satım anlaşmalarının müzakere edilmesine odaklanmaktadır.

Bu tür sınırlı ticari işlemler kendi başlarına faydalı olabilir. Ancak Çin’in merkantilist politikalarının ABD ve küresel ekonomi açısından yarattığı daha geniş ekonomik riskleri azaltmak ya da ikili ilişkilerdeki gerilimin altında yatan ekonomik nedenleri hafifletmek konusunda fazla etkili olmayacaktır. Washington, Pekin’in gelecekteki ekonomi politikalarının şekillenmesinde rol oynayabilir; ancak bunu başarabilmesi için Çin’i yeniden dengelenmeye hem zorlayacak hem de bu dönüşümü mümkün kılacak bir gönüllüler koalisyonu oluşturması gerekmektedir. Böyle bir sonuca ulaşılması yeni bir küresel ekonomik dengenin kurulmasını sağlayabilir ve daha da önemlisi, bir sonraki büyük küresel ekonomik krizin önüne geçebilir.

Bunun için en belirgin fırsat, ABD’nin 2009’dan bu yana ilk kez ev sahipliği yapacağı ve bu aralık ayında Miami’de düzenlenecek G-20 Zirvesidir. Trump yönetimi G-20’yi “temel işlevlerine geri döndürmek” istediğini şimdiden açıkça ortaya koymuştur. Tarihsel olarak bakıldığında G-20, en etkili performansını küresel ekonomik risklerin yönetimine odaklandığı dönemlerde göstermiştir. Bugün karşı karşıya olunan mesele de tam olarak böyle bir odaklanmayı gerektirmektedir. ABD Hazine Bakanı Scott Bessent’in nisan ayında ifade ettiği gibi: “Sürdürülebilir büyümenin yokluğunda küresel dengesizlikların ağır ağır birikmesi en büyük risktir. Dünya, bir trilyon dolarlık dış ticaret fazlasına sahip bir Çin’i kaldıramaz.” Bessent’in kaygıları sağlam temellere dayanmaktadır ve ABD, Çin ekonomisindeki dengesizlikleri zirvenin temel gündem maddelerinden biri hâline getirmelidir.

Bunların hiçbirini gerçekleştirmek kolay olmayacaktır. Ancak alternatifler çok daha ağır sonuçlar doğurabilir. Böyle bir kriz senaryosunda Çin, ABD’den daha fazla zarar görecek; bu durum Pekin’in küresel ekonominin sorumlu bir yöneticisi olarak Washington’un yerini alma bir yana, onunla aynı düzeyde konumlanma iddiasını dahi geri dönülmez biçimde zayıflatacaktır. Aynı zamanda Pekin’in orta ve düşük gelirli ülkelerle onlarca yıldır geliştirmeye çalıştığı ilişkiler de zarar görecektir. Ancak krizin sonuçları yalnızca Çin’le sınırlı kalmayacaktır. Etkiler, 2008–2009’dan bu yana görülmemiş ölçekte küresel ekonomiye yayılabilir. Asıl “bir sonraki Çin şoku” budur ve ABD-Çin ilişkilerinin merkezinde yer almalıdır. ABD’nin bu meseleyi gündemin merkezine taşıma fırsatı ve bunu yapmakta açık bir çıkarı bulunmaktadır.

Büyük ithalatçı ekonomiler, gümrük tarifeleri, yerli katkı şartları ve ulusal güvenlik gerekçeli dışlama tedbirlerine şimdiden daha fazla başvurmaktadır. Bu eğilim ister koordineli bir çabanın sonucu olarak isterse birbirinden bağımsız tek taraflı tedbirlerden oluşan karmaşık bir yapı şeklinde devam etsin, Çin açısından ortaya çıkabilecek sonuç dış talepte ani ve kalıcı bir daralma olabilir.

Yerel yetkililerin terfileri, söz konusu büyümenin sürdürülebilir olup olmadığına bakılmaksızın, büyüme hedeflerine ulaşmalarına bağlıdır. Bu hedefleri tutturmak ve yerel harcamaları finanse etmek için arazi satmakta; elde edilen gelirleri sübvansiyonlu fabrika arazilerine ve sanayi parklarına aktarmakta; yerel banka şubeleri ve yerel yönetim finansman araçları üzerinden kredi kaynaklarını seferber etmekte ve ardından daha fazla fabrika inşa etmektedirler. Eyaletler ve belediyeler kronik biçimde bütçe açığı verdiği ve büyük ölçekli gelir yaratabilecek alternatif araçlardan yoksun olduğu için, üretim odaklı bu döngü kendisini sürekli yeniden üretmektedir. Bu sorun ve çözüm yolları—bunların başında daha fazla tüketim odaklı bir ekonomik modele geçiş gelmektedir—Çin’de iyi bilinmektedir. Ancak sorunun iyi biliniyor olması, çözümünün daha kolay olduğu anlamına gelmemektedir.

Bu maliyetli gelişmeler zincirinden kaçınmanın en güvenli yolu, Çin ekonomisinin önleyici ve kademeli biçimde yeniden dengelenmesidir. Bu, uzun zamandır Çin açısından daha sürdürülebilir bir büyümeye ulaşmanın en uygun yolu olmuş ve ABD’nin de yıllardır savunduğu bir yaklaşım olarak öne çıkmıştır. Ancak geçmişte akıllıca bir tercih olarak görülen bu dönüşüm, bugün artık bir zorunluluk hâline gelmiştir.

AB’nin Yeni Endüstriyi Teşvik Düzenlemesi Kapsamında Türkiye’nin Konumu

Görüş Yazıları

Editör

-

20 Temmuz 2026

0

AB’nin Yeni Endüstriyi Teşvik Düzenlemesi Kapsamında Türkiye’nin Konumu

2020’li yılların başlangıcından bu yana değişik gerekçelerle, üretim, istihdam ve ihracatı yavaşlayan AB, mevcut durgunluğu ortadan kaldırabilmek ve COVID-19 salgını ve sonrasında karşılaşılan Ukrayna-Rusya savaşını takiben, AB ekonomisi üzerinde oluşan olumsuz etkileri bertaraf edebilmek ve ekonomiyi yeniden canlandırabilmek amacıyla birçok çalışma yaptı. Son olarak, AB Komisyonu üzerinde uzun süredir çalıştığı “Endüstriyi Teşvik Yasası”nı 4 Mart 2026 tarihinde kabul etti.

AB’yi ticarette ciddi anlamda zora sokan Çin ile değişik GV’si uygulamalarıyla AB ticaretini baskılayan ABD’yle karşılıklı ticareti dengeleyebilmeyi hedefleyen AB, bu yeni düzenlemeyi; büyük ölçüde “Made in Europe” “Avrupa Üretimi” temel anlayışı üzerine inşa etmiş bulunmaktadır. Söz konusu yeni yasa içeriği; AB kamu ihalelerine katılım, Avrupa bünyesinde yatırımları ve üretimi teşvik edecek yardımlardan faydalanma ve rekabeti güçlendirmek için tasarlanan diğer devlet yardımlarının dağıtımında, “Avrupa” tercihini güçlendirerek ön plana çıkarmaktadır.

Kamu alımlarında ve destek programlarında Avrupa’da üretilen ürünlere öncelik getirmeyi amaçlayan, bu yeni “Made in Europe” (veya Made in EU) kavramı üzerine inşa edilmiş bu düzenlemeye, AB ile gerçekleştirilen uzun müzakereler sonucunda 1996 da yürürlüğe giren 1/95 sayılı, GB anlaşması çerçevesinde Türkiye’de dahil edilmiştir. Bu durum ülkemiz ekonomisi açısından oldukça önemlidir.

Avrupa Birliği, ABD ve Çin’e kıyasla ekonomik durgunlukta olduğu bir dönemde, Washington ve Pekin’in bağımlılıklarını azaltma yönünde etkin rol oynayacağına inandığı bu yeni düzenlemeyle, 2035 yılına kadar sanayisinin Avrupa orijinli ürünlerle AB’nin GSYİH hasılasının %20’sine (bugün %14’e karşılık) ulaşmayı hedeflemektedir.

Bu yeni düzenlemeyle AB, stratejik olarak kabul edilen sektörlerde Avrupa tercihini önceliklendirmekte ve bu sayede bu sektörleri özel avantajlı bir konumda tutmaktadır. Yasa AB kamu kaynaklarının (kamu sözleşmeleri, açık artırmalar, devlet yardımı ve diğer finansal destek biçimleri) dağıtım ve kullanımını, teşvik ödemelerini, karbonsuz ağır sanayinin belirli bölümleri için üretimin bir kısmının Avrupa’da konuşlandırılmasıyla uzun vadede bazı kimyasalları ihtiva eden temiz teknolojilerin, rüzgar enerjisi, yenilenebilir enerji elektrolizörleri vb. sektörlere verilecek desteklerde bir öncelik şartı “ön koşul” olarak öngörmektedir. Ayrıca, ısı pompaları, nükleer sektör, batarya depolama sistemleri, güneş enerjisi sistemleri, otomobil, elektrikli ve hibrit araçlar da yeni yasa ile desteklenmesi hedeflenen sektörler arasında yer almaktadır.

AB Komisyonu, yasa ile önceliklediği sektörlerde kamu desteğinden yararlanabilmeyi özel uygunluk kriterlerine bağlamaktadır. Örneğin, üye devletler, öngörülen teşviklerden yararlanabilmek için pil dışındaki bileşenlerin %70’inin Avrupa’da üretilmesi, en az üç pil bileşeni (hücreler dahil) ve kullanılan alüminyumun %25’inin AB menşeli olması, şirketlerin elektrikli veya hibrit araç filosu kurmaya yönelik teşviklerden yararlanabilmelerini bu esaslara bağlamaktadır. Ayrıca bu amaçla kullanılan çeliğin %25’inin de “yeşil” kapsamında olması beklenmektedir. 2030 yılına doğru ise özellikle piller için daha sıkı yeni önlemler tasarlanmaktadır.

Gerçekleştirilen bu yeni düzenlemeyle Çin’e kıyasla bu konuda oldukça geri kalan AB üretiminin korunması ve AB’nin otomobil pili üretim kapasitesinin artırılması da hedeflenmektedir. Yeni düzenlemenin kapsadığı bir diğer alan da nükleer enerji sektörüdür. Metnin yürürlüğe girmesinden dört yıl sonra, üreticiler bir reaktördeki en stratejik bileşenlerden en az ikisinin Avrupa kaynaklı olması halinde, AB devlet yardımlarından yararlanabilecektir. İki yıl sonra ise en az üç bileşenin yerel olarak üretilmesi öngörülmektedir.

Mevcut düzenlemenin, üzerinde en çok durulan tartışılan bölümü ise “Avrupa üretimi” kavram ve tanımıdır. Avrupa’da üretim yapan şirketlerin dışında, AB’ye üye devletlerle aynı düzenlemeden faydalanabilecek üretim zincirine dahil etmek istediği “güvenilir ortaklar” kavramı, tartışılan bir konudur. Komisyon Ticaret Genel Müdürlüğü çok geniş bir tanımla Çin hariç tüm dünyayı kapsamayı öngörmesine rağmen, ‘Avrupa üretimi’ kavramının en katı anlamda oluşmasını arzu eden taraflar da bulunmaktadır.

Sonuç olarak, AB’nin STA serbest ticaret anlaşması imzaladığı 80 ülke, kamu ihaleleri ve açık artırmalara katılabilmekte veya çeşitli kamu desteklerinden faydalanabilmektedir. Benzer şekilde, AB üyesi 27 ülkenin kamu alımlarına erişim konusunda anlaşma imzaladığı yaklaşık 40 ülke de yeni rejimden faydalanma imkanına sahip bulunmaktadır. Ancak her iki durumda da “karşılıklılık ilkesi” ön şart olarak kabul edilmektedir. Bu nedenle, bazı sektörlerde yerel şirketlerin kamu ihalelerine ve alımlarına erişimini özel olarak destekleyen ABD, İngiltere ve Kanada, bu yeni düzenlemeden yararlanabilmek için ya kendi mevzuatlarını uygun hale getirmek ya da AB kamu ihale sürecinden vazgeçmek durumunda kalacaktır.

Sanayi politikasını yeniden canlandırmayı amaçlayan bu yeni düzenlemeyle AB, ticaret politikasında da yeniliklere gitmektedir. Bu süreç AB’nin dışa açık olmayan piyasaları serbestleştirmesini de amaçlamaktadır. AB Komisyonu “Kamu ihaleleri” ve kamu alımları konusunda, ticari ortaklarının büyük bir bölümünün “yerel ürün” tercihli sistemleri bulunduğunu, bu konuda henüz AB’yle bir anlaşması bulunmayan Çin’in, Avrupa kamu desteği ve kamu alımlarından faydalanamayacağını ileri sürmekte katma değer sağlamadan Avrupa’da kurulan bazı yabancı yatırımcıların mevcut uygulamalardan yararlanmalarına son vermeyi de amaçlamaktadır. Bazı sektörlerde, pil, elektrikli araçlar, güneş enerjisi ve kritik hammadde üretim sektörlerinde çalışanlarının en az yarısının Avrupa menşeli olması gibi şartlara uyum zorunluluğu getirmektedir.

Yasa üzerindeki müzakerelerin üye ülkeler, Avrupa Parlamentosu ve üçüncü ülkelerle devam edeceği ve zorlu görüşmelerin yaşanacağı tahmin edilmektedir. AB Komisyonu önemli ölçüde mevcut düzenlemeyi destekleyen Fransa, İtalya ve İspanya’ya güvenmektedir. Almanya’nın ise, ABD, İngiltere gibi bazı üçüncü ülkelerin daha olumlu bir konumda kalabilmesi için gayret edeceği düşünülmektedir.

AB Komisyonu halen sürdürülen müzakerelerle “Made in Europe” uygulama esaslarının ve kriterlerinin yeni şeklini belirleyecek olup, bu yönde alternatif taslaklar üzerinde çalışmaktadır. AB’nin bu kavram tanımını genişletmesi de beklenmektedir. Nitekim yapay zekâ, bulut, biyoteknoloji gibi yeni kavramları da ihtiva edecek yeni bir tanım üzerinde durulmakta ve özellikle ülkemizi de çok yakından ilgilendiren Savunma Sanayi sektöründe kamu alımlarını doğrudan etkileyecek, yeni erişim kurallarının belirlenmesi de beklenmektedir.

AB’nin bir sonraki dönem topluluk bütçesi (2028-2034) kapsamında kamu alımları ve rekabet gücünün artırılmasına tahsis edilecek fon miktarları, ülkemizi ve AB ile ticaretimizi doğrudan etkileyecek önemli hususlardır.

AB’nin kamu ihale ve kamu alımlarıyla, tüm üye devletlerde öngörülen yardım ve üretim teşviklerinin dağıtımında, Avrupa tercihini öncelikleyen, yabancı sermaye yatırımlarının kontrolünü güçlendirmeyi amaçlayan bu düzenleme çalışmaları ülkemizi de çok yakından ilgilendirmektedir.

Her ne kadar ülkemiz GB kapsamında yer alsa da, diğer bazı uygulamalarda karşılaşılabildiği gibi, yapılacak düzenlemelerde kullanılacak bazı teknik terimler nedeniyle ülkemizin kapsamının yeni sistemden yararlanamaması söz konusu olabilir. Özellikle son süreçte önemli atılımlar sağlayarak gelişen savunma sanayi sektörümüz açısından bu durum büyük önem taşımaktadır.

Bu itibarla, gerek AB ile ticaretimizin aksamadan devamında gerekse, AB’ye entegre olma yönünde büyük mesafe kat etmiş bulunan Savunma Sanayi gibi hassas sektörlerimizin geleceği açısından özel ihtimam gösterilmesi bir zorunluluk olarak görülmektedir. Üretimimizin ve ekonomimizin önemli ölçüde uyum sağladığı Avrupa ile endüstriyel entegrasyonumuzun devamlılığı açısından özel özen gösterilmesi gerekmektedir.

Ömer Faruk DOĞAN

Ankara, 17.Temmuz.2026

Bosna Srebrenitsa Soykırımı’nı Anarken Yeniden Canlandırılan İslamofobik Söylemler Yeni Bir Tehlike Yaratıyor

Araştırma Yazıları

Editör

-

10 Temmuz 2026

0

Bosna Srebrenitsa Soykırımı’nı Anarken Yeniden Canlandırılan İslamofobik Söylemler Yeni Bir Tehlike Yaratıyor

Bu makale, Ehlimana Memišević tarafından kaleme alınmış ve 10 Temmuz 2026 tarihinde Just Security’de yayımlanmıştır. Metin, TUİÇ Akademi için İngilizceden Türkçeye çevrilmiştir.

Bosna-Hersek’teki Srebrenitsa–Potoçari Anıt Merkezi, 11 Temmuz’da Srebrenitsa Soykırımı’nın 31. Yıl dönümünü anacak. Bu yıl, öldürüldükleri sırada yaşları 20 ile 56 arasında değişen 10 soykırım kurbanının naaşı her yıl olduğu gibi, düzenlenen toplu cenaze töreninde toprağa verilecek. Bosna-Hersek hükümeti ile uluslararası toplumun ortak girişimiyle faaliyet gösteren Bosna-Hersek Kayıp Kişiler Enstitüsü’ne göre kurbanlar; Vlasenitsa, Zvornik, Bratunats ve Srebrenitsa bölgelerinde öldürülen masum sivillerdi. Naaşları, yıllar sonra farklı toplu mezarlardan çıkarıldı.

Enstitü sözcüsü, “Bir kez daha bir baba oğlunun, bir kardeş kardeşinin, bir akraba diğer akrabasının yanına defnedilecek” ifadelerini kullanarak hem soykırımın boyutuna hem de suçun üzerinden otuz yılı aşkın bir süre geçmesine rağmen yakınlarını hala toprağa vermeye devam eden ailelerin bitmeyen acısına dikkat çekti.

Aynı zamanda Sırbistan ve Sırp Cumhuriyeti’ndeki üst düzey yetkililer, siyasetçiler, gazeteciler ve toplumun bazı kesimleri, soykırımın işlendiğini inkâr etmeyi ve hatta işlenen suçları yüceltmeyi sürdürüyor. Bu çevreler, soykırımı “uydurulmuş bir efsane” olarak nitelendirdi; açıklanan kurban sayısını sorguladı ve hayatta kalanları, Srebrenitsa Soykırımı anıt mezarlığının bulunduğu Potoçari’de “yaşayan insanlar için mezar taşları dikmekle” suçladı.

Bazılarına göre bu tür söylemler, sorumluluktan kaçma girişimlerinden ya da popülist tarihsel revizyonizm örneklerinden öteye gitmeyebilir. Ancak benim gibi Bosna Soykırımı’ndan sağ kurtulanlar açısından bunlar, yeniden başlayan bir insanlıktan çıkarma ve hedef gösterme sürecini temsil etmektedir.

Hiçbir Zaman “Güvenli Bölge” Olmadı

Srebrenitsa Soykırımı, İkinci Dünya Savaşı’ndan bu yana Avrupa’da gerçekleştirilen en ağır vahşet olarak geniş ölçüde kabul edilmektedir. Temmuz 1995’te Ratko Mladić komutasındaki Bosnalı Sırp güçlerin, Birleşmiş Milletler tarafından “güvenli bölge” ilan edilen Srebrenitsa’yı ele geçirmesinin ardından, 8 binden fazla Boşnak, yani Bosnalı Müslüman erkek ve erkek çocuğu sistematik biçimde kadınlardan ve çocuklardan ayrıldı ve birkaç gün içerisinde infaz edildi.

Kurbanların cesetleri, ortadan kaldırılmaları ve suçun gizlenmesi amacıyla yürütülen organize bir çabanın parçası olarak, çoğu zaman buldozerler kullanılarak toplu mezarlara gömüldü. Takip eden aylarda Bosnalı Sırp güçleri, ağır iş makineleriyle birincil toplu mezarların birçoğunu sistematik biçimde açtı ve naaşları kamyonlarla, çoğu onlarca kilometre uzaklıkta bulunan çok sayıda ikincil ve üçüncül toplu mezara taşıdı.

Srebrenitsa Soykırımı kurbanlarının naaşları bugüne kadar 87 toplu mezar ile yaklaşık 1.000 ikincil, üçüncül ve münferit mezardan çıkarıldı. Pek çok vakada tek bir kurbana ait kalıntılar, birbirinden onlarca kilometre uzaklıktaki üç ya da dört farklı toplu mezarda bulundu. Aileler, ileride yapılacak kazılarda başka kemik kalıntılarının da bulunabileceği ve yakınlarının daha bütünlüklü bir naaşla defnedilebileceği umuduyla, defin işlemine onay vermeden önce çoğu zaman yıllarca beklemektedir.

Bu trajedinin en çarpıcı örneklerinden biri, Srebrenitsa Soykırımı sırasında öldürüldüğünde yalnızca 14 yaşında olan Senad Beganović’tir. Senad’ın naaşına ait ilk parçalar, 2000 yılında Bratunats yakınlarındaki Glogova’daki birincil toplu mezardan çıkarıldı. Daha sonra başka kalıntıları, Zeleni Yadar’daki ikincil toplu mezarlarda 1998 ve 2007 yıllarında, Budak’taki toplu mezarda ise 2005 yılında bulundu. Senad’ın kimliği 2013 yılında kardeşi tarafından resmî olarak teşhis edildi ve 2014 yılında Srebrenitsa–Potoçari Anıt Merkezi’nde, babasının yanına defnedildi.

Ancak defin sırasında Senad’ın iskeletinin yalnızca yaklaşık yarısı bulunabilmişti. Kardeşinin daha sonra açıkladığı üzere aile, başka kalıntıların bir gün bulunabileceği umuduyla daha fazla beklemek istemediği için onu bu hâliyle defnetmeye karar verdi.

Senad da 1995 yılında binlerce Boşnak erkek çocuğu gibi, daha sonra Ölüm Yürüyüşü olarak anılacak olan yürüyüşe katılmıştı. Boşnakça “Put Smrti” olarak adlandırılan bu yürüyüş, Temmuz 1995’te Srebrenitsa’nın düşmesinin ardından yaklaşık 15 bin Boşnak erkek ve erkek çocuğu ile az sayıda kadın ve çocuğun, ormanları ve dağları aşarak Tuzla çevresindeki Bosna hükümetinin kontrolündeki bölgelere ulaşma yönündeki çaresiz girişimiydi. Senad babasıyla birlikte kaçtı, ancak ikisi de bu yolculuktan sağ çıkamadı.

Ölüm Yürüyüşü’nden sağ kurtulanlar ise yakalanmamak için çoğu zaman günlerce, haftalarca, bazı durumlarda aylarca doğada saklanmak zorunda kaldı. Yol boyunca yüzlerce öldürülmüş Boşnağın; babaların, kardeşlerin, oğulların, akrabaların, arkadaşların ve komşuların cesetleriyle karşılaştılar.

Hayatta kalanların birçoğu, en acı anlardan birinin Tuzla’da güvenli bölgeye ulaştıktan sonra yaşandığını anlatmıştır. Çünkü orada bekleyen ailelere, sevdiklerinin bir daha asla geri dönmeyeceğini söylemek zorunda kalmışlardır.

Hakikat ve Hafıza Mücadelesi

Kendi ailem de dâhil olmak üzere birçok soykırım mağduru, sevdiklerinin kalıntılarını aramayı sürdürürken hakikat ve adalet mücadelesi de devam etmektedir. Bosna-Hersek’te 1992–1995 yılları arasında yaşanan savaşta kaybolan 7.500’den fazla kişinin akıbeti hâlâ bilinmemektedir. Bunların yaklaşık 1.000’i Srebrenitsa Soykırımı’nın kurbanlarıdır.

Buna rağmen, soykırım inkârını açıkça savunan isimler siyasi ve kamusal alanda güç kazanmaya devam etmiştir. Bunların en öne çıkanı, yirmi yılı aşkın süredir Bosna-Hersek’in en etkili siyasi aktörlerinden biri olan Bosnalı Sırp lider Milorad Dodik’tir. Dodik, farklı dönemlerde Sırp Cumhuriyeti’nin başbakanlığı ve cumhurbaşkanlığının yanı sıra Bosna-Hersek Cumhurbaşkanlığı Konseyi’nin Sırp üyeliği görevlerini yürütmüştür. Sırp Cumhuriyeti, savaşı sona erdiren 1995 tarihli Dayton Barış Anlaşması’yla oluşturulan ve nüfusunun çoğunluğunu Bosnalı Sırpların meydana getirdiği entitedir.

Dodik, bu görevlerde bulunduğu süre boyunca Srebrenitsa Soykırımı’nı sistematik biçimde inkâr etmiş, önemsizleştirmiş ya da çarpıtmış; aynı zamanda hüküm giymiş savaş suçlularını yüceltmiş ve Boşnakları hem Sırp halkı hem de Avrupa için bir tehdit olarak sunmuştur.

Soykırım inkârı ve savaş suçlularının yüceltilmesiyle mücadeleye yönelik önemli bir adım, 23 Temmuz 2021’de atıldı. Dayton Anlaşması’nın sivil hükümlerinin uygulanmasını denetlemekle görevli uluslararası kurum olan Yüksek Temsilcilik Ofisi, Bosna-Hersek Ceza Kanunu’nda değişiklik yaparak soykırımın, insanlığa karşı suçların ve savaş suçlarının kamuoyu önünde onaylanmasını, inkâr edilmesini, ağır biçimde önemsizleştirilmesini veya meşrulaştırılmasını suç kapsamına aldı.

Ancak bu değişiklikler inkârcılığı sınırlamak yerine, Bosna-Hersek’te savaşın sona ermesinden bu yana yaşanan en ciddi siyasi ve anayasal krizi tetikledi. Bu süreç, kurumsal işleyişi engellemeye yönelik uzun süreli bir kampanyayı besledi ve Dodik’in Sırp Cumhuriyeti’nin fiilî olarak Bosna-Hersek’ten ayrılmasına yönelik girişimlerini yeniden hızlandırdı.

O dönemde Bosna-Hersek’in üç üyeli Cumhurbaşkanlığı Konseyi’nin Sırp üyesi olan Dodik, yeni düzenlemeyi reddederek bunun Sırp Cumhuriyeti’nde “asla kabul edilmeyeceğini” söyledi. Srebrenitsa Soykırımı’nı inkâr eden tutumunu daha da ileri taşıyarak bu görüşü savunan bir imza kampanyası başlattı. Yasayı “Bosna-Hersek’in tabutuna çakılan son çivi” olarak nitelendirdi ve Sırp Cumhuriyeti’nin “dağılma sürecini başlatmaktan başka seçeneği olmadığını” öne sürdü.

Takip eden yıllarda Dodik ve onun Bağımsız Sosyal Demokratlar İttifakı partisinin hâkimiyetindeki Sırp Cumhuriyeti Ulusal Meclisi, Sırp Cumhuriyeti’nin Bosna-Hersek’ten fiilen ayrılmasını amaçlayan bir dizi hukuki ve siyasi adım attı. Haziran 2023’te Sırp Cumhuriyeti Ulusal Meclisinin, Yüksek Temsilci tarafından alınan kararların artık bu entitede yayımlanmayacağını ve uygulanmayacağını öngören yasayı kabul etmesiyle gerilim daha da tırmandı. Altı gün sonra Meclis, ülkenin Anayasa Mahkemesinin yetkisini de fiilen reddetti.

Bu adımlar, Dayton Barış Anlaşması’yla kurulan anayasal düzene doğrudan meydan okumaktaydı. Bunun sonucunda Milorad Dodik, Bosna-Hersek Mahkemesinde yargılandı. Mahkeme, Şubat 2025’te Dodik’i Yüksek Temsilcinin kararlarına uymamaktan suçlu buldu ve bir yıl hapis cezasına çarptırdı. Ayrıca altı yıl süreyle Sırp Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı görevinde bulunmasını yasakladı.

Srebrenitsa Soykırımı’nın bu şekilde ısrarla inkâr edildiği ve önemsizleştirildiği süreçte Dodik, Boşnaklara yönelik ırkçı ve İslamofobik ifadeler de kullandı. Boşnakları, “kapasite ve karakterden yoksun dönmeler”, “devlet kurma yeteneğine sahip olmayan tâbi bir ulusun” parçası olarak nitelendirdi.

Dodik’in hakkında verilen kesin hükmün ardından görevden alınmasıyla birlikte bu söylem daha da sertleşti. Bosna-Hersek Merkez Seçim Komisyonunun, boşalan koltuğu doldurmak amacıyla kasım ayında yapılmasına karar verdiği Sırp Cumhuriyeti erken cumhurbaşkanlığı seçimi kampanyası sırasında Dodik, başlangıçta görevi bırakmayı reddetmesine rağmen, yıllardır sıklıkla kullandığı Boşnak karşıtı, İslamofobik ve insanlıktan çıkarıcı dili giderek daha fazla benimsedi. Birçok Boşnak açısından bu dil, 1990’larda yaşanan vahşetlerden önce yaygınlaştırılan nefret ve kışkırtma söylemlerini ürkütücü biçimde hatırlatmaktaydı.

İslami Tehdit Söyleminin Yeniden Canlandırılması

Dodik, seçim kampanyası boyunca Bosna-Hersek’i sürekli olarak işleyemez bir devlet olarak tasvir etti ve ülkenin daha fazla “İslamlaşması” olarak tanımladığı sürece karşı uyarılarda bulundu. Boşnakların, Sırpların çoğunlukta olduğu Doğu Saraybosna’da daire satın almalarından söz ederken onları “kontrolsüz biçimde çoğalan ve yayılan amipler” olarak nitelendirdi.

Dodik, Boşnakları insanlıktan çıkaran ve onları biyolojik özelliklere indirgeyen bu tasvirleri yeniden dolaşıma sokarak, 1992–1995 savaşı sırasında dışlamayı, zulmü ve nihayetinde soykırımı meşrulaştırmak için kullanılan temel ideolojik kalıplardan birini yeniden üretmiş oldu.

1993 yılında, savaş dönemindeki Bosnalı Sırp lider Radovan Karadžić’in partisinde başkan yardımcılığı yapan Biljana Plavšić, Bosnalı Müslümanların “aslen Sırp” olduklarını, ancak İslam’a geçmeleri sonucunda “genetik olarak bozulduklarını” ve “Sırp bedenindeki genetik bir kusur” hâline geldiklerini ileri sürmüştü.

Karadžić de dâhil olmak üzere bu tür nefret söylemleri yayan bazı Sırp milliyetçisi liderler daha sonra Eski Yugoslavya Uluslararası Ceza Mahkemesi tarafından Boşnaklara karşı işlenen soykırım, insanlığa karşı suçlar ve savaş suçlarından mahkûm edildi. Ancak Dodik, ilerleyen yıllarda onların söylemlerini devraldı ve daha da güçlendirdi.

Nisan 2025’te Dodik, Boşnakların Osmanlı baskısı altında İslam’a geçen eski Sırplar olduğunu öne sürerek “Müslümanların eski Ortodoks inançlarına geri dönmeleri gerektiğini” söyledi. Şöyle konuştu:

“Boşnaklar Ortodoks inancına geri dönsün, Bosna-Hersek Sırp çoğunluklu bir ülke hâline gelsin. O zaman birlikte bir devlet kurabiliriz.”

Dodik bu dönem boyunca, bizzat kendisinin yarattığı ciddi hukuki ve anayasal krizi sürekli olarak Müslümanların Hristiyanlara yönelik bir zulmü biçiminde sundu. Batılı hükümetlerin, Müslümanların Bosna-Hersek’te “Hristiyanların aleyhine” hâkimiyet kurmasını sağlamaya çalıştığını iddia etti. Ayrıca savaş döneminde kullanılan, Bosna-Hersek’i İslami aşırılığın üreme alanı ve Boşnakları Avrupa ile Batı için doğal bir güvenlik tehdidi olarak gösteren söylemleri yeniden canlandırdı.

Bu iddialar tarihsel kayıtlarla desteklenmemektedir. Aksine, 1992–1995 savaşı sırasında Boşnaklara yönelik zulmü, etnik temizliği ve nihayetinde soykırımı meşrulaştırmak için kullanılan yanıltıcı anlatıları yeniden üretmektedir.

Örneğin Radovan Karadžić, “Müslümanların” Bosna-Hersek’i “İslam’ın Avrupa’ya nüfuz etmesi için bir sıçrama tahtasına” dönüştürmeye çalıştığını defalarca ileri sürmüştü. Karadžić, 1994 yılında Washington Times’a verdiği bir röportajda savaşın “Sırplara dayatıldığını” iddia etmişti. Sırpların, “yüksek doğum oranına sahip Müslümanların altında kalmak” ve “giderek ilerleyen militan İslam karşısında Sırp Hristiyan medeniyetinin çöküşünü izlemek” ile “karşı koymak” arasında seçim yapmak zorunda bırakıldığını savunmuştu.

Benzer şekilde, “Hristiyan değerlerini ve kültürünü savunmaya karar verdiğimiz için Batı bir gün bize minnettar olacaktır.” demişti.

Bu söylemler artık Sırp Cumhuriyeti makamları tarafından yayımlanan resmî belgelere de dâhil edilmiş durumdadır. Mayıs 2026’da Sırp Cumhuriyeti, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyine Bosna-Hersek’teki duruma ilişkin bir rapor olarak sunduğu bir belge gönderdi. Yüksek Temsilci Christian Schmidt’in raporlarına paralel olarak daha önce yapılan benzer başvurular gibi bu belge de Yüksek Temsilcilik Ofisinin meşruiyetini sorgulamaktadır.

Belge, Boşnakları İslami hâkimiyet yanlıları olarak gösteren ve Sırp Cumhuriyeti’ni sözde İslamcı tehdide karşı Hristiyanlığı ve Avrupa’yı savunan son kale biçiminde sunan anlatıları yeniden üretmektedir. Belgede şu ifadeler yer almaktadır:

“Bosna-Hersek’te Boşnakların tam hâkimiyet kurma ihtimali Sırplar ve Hırvatlar arasında büyük bir korku ve kaygıya yol açmaktadır. Bu durum aslında Avrupa’nın büyük bölümünü de endişelendirmelidir; çünkü Boşnak toplumu içerisinde önemli radikal İslam odakları bulunmaktadır.”

Özellikle endişe verici olan, Dodik’in bu anlatıları Amerika Birleşik Devletleri de dâhil olmak üzere uluslararası alanda yaygınlaştırması ve mağdur ile failin rollerini tersine çevirmeye çalışmasıdır. Dodik, “Srebrenitsa’da binlerce Sırp’ın öldürüldüğünü” iddia etmiş; öldürülen 8 binden fazla Boşnak erkek ve erkek çocuğuna ilişkin kapsamlı biçimde belgelenmiş ölüm sayısını ise “kimsenin kanıtlayamadığı bir klişe” olarak reddetmiştir.

Gerçekliğin Tersine Çevrilmesinin Tehlikeleri

Bu inkârcı ve suçları yücelten anlatılar, yalnızca soykırımdan sağ kurtulanlar ve kurbanların aileleri açısından derin bir aşağılanma anlamına gelmemektedir. Aynı zamanda son derece tehlikelidir; çünkü tarihsel gerçekliği tersine çevirerek failleri mağdur gibi göstermektedir.

Oysa gerçek bunun tam tersidir. Bugün Sırp Cumhuriyeti’ni oluşturan toprakların önemli bir bölümü, Sırp olmayan ve ağırlıklı olarak Boşnak Müslümanlardan oluşan nüfusun sistematik zulüm, toplu katliam, tehcir, tecavüz ve yıkım kampanyaları yoluyla etnik olarak temizlendiği bölgelerden oluşmaktadır. Srebrenitsa ve benim doğduğum şehir olan Vişegrad bunun en açık örnekleri arasındadır.

Savaştan önce Vişegrad, Bosna-Hersek’in doğusunda etnik açıdan çeşitli bir kasabaydı. Nüfusun yaklaşık yüzde 63,5’ini Boşnaklar, yüzde 33’ünü ise Sırplar oluşturuyordu. 2013 nüfus sayımına gelindiğinde belediyenin nüfusu 21.199’dan 10.668’e düşmüştü. Boşnakların nüfus içindeki oranı yüzde 9,8’e gerilerken Sırpların oranı yüzde 87,5’e yükselmişti. Bu tablo, 1992–1995 savaşı sırasında yürütülen etnik temizlik kampanyasının kalıcı demografik sonuçlarını açıkça ortaya koymaktadır.

Vişegrad, cinayet, işkence, kitlesel tecavüz ve çoğu kadın ve çocuklardan oluşan 120’den fazla sivilin Haziran 1992’de yakılarak öldürülmesi de dâhil olmak üzere savaşın en ağır vahşetlerinden bazılarına sahne oldu.

1992’den önce burada yaşayan 13 binden fazla Boşnaktan yaklaşık 3 bini öldürüldü. Geri kalanların neredeyse tamamı ise daha sonra etnik temizlik kampanyası olarak adlandırılacak süreçte bölgeden sürüldü.

Birçok kurban, şehrin simgelerinden biri olan Mehmed Paşa Sokolović Köprüsü’nde infaz edildi. Bu 16. yüzyıl Osmanlı köprüsü, Ivo Andrić’in “Drina Köprüsü” adlı eserinde ölümsüzleştirilmiştir. Hayatta kalanlar, bazıları cansız, bazıları ise hâlâ güçlükle hayatta olan bedenlerin Drina Nehri’nin turkuaz sularında sürüklendiğini ve 1992 yazında nehrin kanla kırmızıya döndüğünü gördüklerini anlatmıştır.

Temmuz 2009’da Eski Yugoslavya Uluslararası Ceza Mahkemesi, Milan Lukić ile kuzeni Sredoje Lukić’i Vişegrad’da işlenen insanlığa karşı suçlar ile savaş hukukunun ve teamüllerinin ihlalinden suçlu buldu. Bu suçlar arasında Pionirska Sokağı ve Bikavac’ta gerçekleştirilen vahşet eylemleri de bulunuyordu.

Mahkeme, Milan Lukić’i ömür boyu hapis cezasına çarptırdı. Lukić, Beyaz Kartallar ya da İntikamcılar adıyla da bilinen Bosnalı Sırp paramiliter grubun lideriydi. Bu grup, 1992–1995 savaşı sırasında Vişegrad’daki Boşnak sivil nüfusa karşı yürütülen terör kampanyasını gerçekleştirmek üzere yerel polis ve askerî birliklerle koordinasyon içerisinde faaliyet gösteriyordu.

Savaştan önce ve savaş sırasında polis memuru olan ve kuzeninin paramiliter grubuna katılan Sredoje Lukić’in ise Pionirska Sokağı’ndaki bir evin yakılmasına önemli ölçüde katkıda bulunduğu tespit edildi. Kendisi nihayetinde 27 yıl hapis cezasına çarptırıldı.

Kararı açıklayan Mahkeme Başkanı Patrick Robinson şu ifadeleri kullandı:

“İnsanın insana karşı işlediği insanlık dışı eylemlerin ne yazık ki fazlasıyla uzun, acı ve sefil tarihinde, Pionirska Sokağı ve Bikavac yangınları en üst sıralarda yer almalıdır.”

Robinson bu sözleriyle, savunmasız sivillerin yanan evlere kapatılması ve akıl almaz bir acı içinde ölüme terk edilmesindeki olağanüstü vahşete, planlılığa ve zalimliğe vurgu yaptı.

Milan ve Sredoje Lukić doğrudan cinsel şiddet suçlamasıyla yargılanmamış olsalar da mahkeme kararı, tecavüz ve cinsel şiddetin Vişegrad’daki Boşnak sivil nüfusa karşı yürütülen daha geniş kapsamlı zulüm, etnik temizlik ve terör kampanyasının ayrılmaz parçaları olduğunu belgelemektedir.

Milan Lukić, bugün Dodik ve diğer Sırp Cumhuriyeti yetkililerinin ileri sürdüğü anlatılara çarpıcı biçimde benzeyen bir şekilde, mağdur ile failin rollerini tersine çevirmeye çalıştı. Ömür boyu hapis cezasını çekerken Sırbistan’da “Lahey Mahkûmunun İtirafı” adlı bir kitap yayımladı.

Bu kitapta kendisinin ve Beyaz Kartallar birliğinin Vişegrad’da işlediği cinayet, tecavüz ve işkence gibi suçları, başka bir şehir olan Gorajde’de Sırplara karşı gerçekleştirildiğini iddia ettiği “Müslüman terörü” olarak sundu.

Eski Yugoslavya Uluslararası Ceza Mahkemesi ile Bosna-Hersek Mahkemesi’nin kararları, hayatta kalanların ve tanıkların ifadeleri, Sırp paramiliter birliklerinin üyeleri tarafından yapılan itiraflar ve toplu mezarların bulunmaya devam etmesi gibi ezici miktardaki kanıta rağmen Vişegrad’daki Sırp nüfusun çoğunluğu ve yerel yetkililer, burada cinayet, işkence ve sistematik tecavüz suçlarının işlendiğini inkâr etmeyi sürdürmektedir.

Gazeteci Emma Graham-Harrison’ın 2018 yılında The Guardian’da ifade ettiği üzere, söz konusu çevreler, “şehirlerini Müslüman çoğunluğa sahip bir yerden etnik Sırpların ağır biçimde hâkim olduğu bir şehre dönüştüren ölüm kampanyasını yalnızca unutmaya değil, yaşananların bütün izlerini silmeye kararlıdır.”

Yerel makamlar, hayatta kalanların kurbanları anma ve vahşet eylemlerinin gerçekleştirildiği yerleri işaretleme yönündeki girişimlerini defalarca engellemiştir. Bunun yerine, savaş sırasında Bosnalı Sırp güçlerin yanında savaşan Rus gönüllülere adanan bir anıt inşa etmişlerdir.

Ayrıca her yıl 12 Nisan’da, 1993 yılında Vişegrad yakınlarında öldürülen üç Rus savaşçının anısına “Rus Gönüllüler Günü”nü anmayı sürdürmektedirler.

Bu Söylemler Daha Kötüsünün Zeminini mi Hazırlıyor?

Bütün bu nedenlerle ve soykırım inkârının yeniden kitlesel şiddet yaşanması riskinin en güçlü göstergelerinden biri olarak geniş ölçüde kabul edilmesi sebebiyle, bu anlatılarla mücadele etmek hayati önem taşımaktadır.

Benim gibi hayatta kalanlar, bu tür söylemlerin ne kadar tehlikeli olabileceğini doğrudan deneyimlerimizden biliyoruz. Çünkü bu söylemlerin son kez yaygınlaştığında nelere yol açtığını hatırlıyoruz: zulme, etnik temizliğe ve nihayetinde soykırıma.

Bu nedenle söz konusu anlatılar yalnızca siyasi söylem olarak geçiştirilemez. Bunlar, geçmişte kitlesel vahşetlerin zeminini hazırlayan fikirleri yeniden canlandırmaktadır.

Amerikalı tarihçi Deborah Lipstadt’ın Holokost inkârı üzerine kaleme aldığı öncü eserinde belirttiği gibi, inkârcılığın en yıkıcı etkilerinden biri “şüphe tohumları ekmesidir.”

Yalanların karşılıksız bırakılması, zaman içinde tarihsel kayıtların aşınmasına ve toplumların gelecekteki vahşetleri tanıma ve önleme kapasitesinin zayıflamasına yol açmaktadır.

Bu nedenle inkârcılıkla mücadele etmek yalnızca tarihsel doğruluğun korunması meselesi değil, aynı zamanda ahlaki bir sorumluluktur.

Srebrenitsa’ya Dair Hatıralarım: Taş Kesilmiş Acıdan Hayatın Zaferine

Editör

-

9 Temmuz 2026

0

Srebrenitsa’ya Dair Hatıralarım: Taş Kesilmiş Acıdan Hayatın Zaferine

Bosna Hersek Reis-ül Uleması Husein Kavazovic AVAZ gazetesinde Srebrenitsa’ya dair bir yazı kaleme aldı. TUİÇ Akademi olarak bu yazının Türkçe çevirisini yayınlıyoruz.

Görev yaptığı 14 yıl boyunca, soykırım kurbanı 1.100’den fazla kişi Potocari’deki Anma Merkezi’nde ebedi istirahatgahına kavuştu. Her cenaze namazından önce, Kavazovic her bir tabutun başında dua etti; aile fertlerinin ellerini tuttu, onlara teselli ve cesaret verecek kelimeler aradı. “Avaz” için kaleme aldığı bu yazıda Reisu-l-ulema Husein Ef. Kavazovic, şehrin düşüşünden bugüne uzanan süreçte Srebrenitsa’ya dair hatıralarının bir bölümünü paylaşıyor.

Anlatılan hatıralar

Vatanımıza yönelik saldırıdan ve 1992 yılında başlayan korkunç acılardan önce Srebrenitsa’ya hiç gitmemiştim. O eski zamana dair zihnimde kalanların tamamı, sevgili dostlarımın ve tanıdıklarımın anlattıklarından ibarettir. Podrinje doğumlu bu insanlar, büyük bir gururla Srebrenitsa’ya dair hatıralarını anlatırdı; onun asil insanlarından, huzurlu mahallelerinden ve sıra dışı olaylarından canlı tanıklıklar aktarırdı. Onların anlattıkları arasında hafızama en derin şekilde kazınan imge, Srebrenitsa’nın “çiçekler şehri” olduğuydu. Hüzünlü bir özlemle, her avluda kendine has kokusu olan bir gül bahçesi bulunduğunu söylerlerdi. Bahar geldiğinde bütün şehir gül kokar; hakiki bir gençlik neşesi, coşkun bir hayat ve insanlar arasında güçlü bir sevgiyle dolup taşardı.

Ne yazık ki kader, Srebrenitsa’yı ancak daha sonra, en büyük acısı ve hüznü içinde tanımama hükmetti. Bugün bu şehirden doğrudan bildiğim tek yüz, maalesef onun bu acılı yüzüdür. Hayatta kalan insanların dehşet dolu yüzleri, suskun erkekleri ve vakur Srebrenitsa kadınlarını; özgür bölgenin kapılarında güçsüz çocuk ellerinin ve kırılgan bedenlerinin sarsıntısını hafızamdan ve ruhumdan hiçbir zaman silemeyeceğim. Eğer bu dünyada gerçek, somutlaşmış ve taş kesilmiş bir acı varsa; parmaklarınızla dokunabileceğiniz, havada hissedebileceğiniz bir acı mevcutsa, onu hiç şüphesiz burada, Srebrenitsa’da bulursunuz.

Soykırımın ardından Srebrenitsa’ya ilk gidişimi çok iyi hatırlıyorum. Srebrenitsa anneleriyle birlikte Potocari’deki Akü Fabrikası’nın soğuk ve ürpertici avlusunda kıldığımız o ilk namazı hala canlı biçimde hatırlıyorum. Secdeye vardığımızda bunun sıradan bir namaz olmadığını hissetmiştim. Bu, mezardan yükselen, gökleri yaran ve Yaratıcı katında adalet arayan hakiki, sarsıcı bir duaydı.

İnsanüstü bir mücadele

Ardından, o tarif edilemez karanlığın içinden Srebrenitsa kadınlarının ve bütün Srebrenitsa halkının büyük, kahramanca ve adeta insanüstü mücadelesi başladı. Bu mücadele, şiddetinden hiçbir şey kaybetmeden bugüne kadar sürdü. Yıllar boyunca onları büyük bir saygıyla izledim ve imanlarından beslenen olağanüstü güçlerine içtenlikle hayranlık duydum. Bu asil insanlar, sabrın mucizevi metafiziği içinde tek tesellilerini ve paradoksal sevinçlerini her yeni toplu mezarın ortaya çıkarılmasında buluyorlardı. Oğullarının ve eşlerinin kimliği tespit edilen her bedeni, bulunan ve birleştirilen her kemiği onlara bir nebze sükunet getiriyordu. Hüzünlü tabutların birbiri ardına nasıl ortaya çıktığını gördüm; bugün Potocari’de hakikatin ebedi muhafızları olarak duran beyaz mezar taşlarının uçsuz bucaksız dizilerine nasıl eklendiklerine tanıklık ettim.

Adalet uğruna verilen bu destansı mücadeleyle eş zamanlı olarak, hayatta kalan Srebrenitsalı çocuklar da yavaş yavaş büyüdü. Bu çocuklar, babasız yetimler olmalarına rağmen gayretle eğitim gördüler; erdemli insanlar olarak yetişti, kendi ailelerini kurdu ve her geçen gün daha güçlü, daha istikrarlı ve daha dirençli hale geldiler. Korkunç acı, katillerinin bütün beklentilerinin aksine, onları ne kırabildi ne de çıkışsız bir umutsuzluğa sürükleyebildi. Aksine, o küllerin ve gözyaşlarının içinden, hafıza meşalesini taşıyan ve unutmayan yeni bir nesil doğdu.

Bu nedenle, şehit kanıyla sulanmış bu mukaddes mekandan bütün kalbimle inanıyorum ki Srebrenitsa’nın ve Srebrenitsalıların zamanı, Allah’ın izniyle, asıl şimdi gelecektir. Onların atalarının ocaklarına dönüşü, hayatı ve onuru yeniden inşa etmeleri yalnızca soykırım niyetine karşı kazanılmış bir zafer değil; aynı zamanda adaletin zulme karşı üstün gelişidir. Srebrenitsa bugün bizim manevi merkezimizdir ve hayatın, imanın ve hakikatin her türlü kötülükten daima daha uzun ömürlü olduğunu hatırlatan kalıcı bir ikazdır.

Ve akıbet takva sahiplerinindir; zalimlerden başkasına düşmanlık yoktur.

Ve akıbet takva sahiplerinindir; zalimlerden başkasına düşmanlık yoktur.

Akıbet / güzel sonuç takva sahiplerinindir. (Araf 128.) Zalimlerden başkasına düşmanlık yoktur; husumet ancak zalimleredir. (Bakara 193.)

Ankara Zirvesi ve NATO 3.0: İttifakın Yeni Stratejik Kimliği

Görüş Yazıları

burakyalim

-

8 Temmuz 2026

0

Ankara Zirvesi ve NATO 3.0: İttifakın Yeni Stratejik Kimliği

8 Temmuz 2026 tarihli Ankara Zirvesi Bildirisi, NATO’nun yalnızca güncel güvenlik tehditlerine karşı verdiği kurumsal bir yanıt olarak değil, İttifak’ın tarihsel dönüşümünde yeni bir evreye işaret eden stratejik bir metin olarak okunmalıdır. Bildiride kolektif savunma, savunma sanayii kapasitesi, Ukrayna’ya uzun vadeli destek, Avrupa’nın artan sorumluluğu, yapay zekâ, siber güvenlik, uzay kabiliyetleri ve İran’a yönelik uyarılar aynı çerçevede ele alınmaktadır. Bu yönüyle metin, NATO’nun kendisini artık yalnızca belirli bir coğrafi tehdide karşı değil, çok katmanlı ve çok aktörlü bir küresel rekabet ortamı içinde yeniden tanımladığını göstermektedir.

Ancak Ankara Zirvesi’ni anlamak için yalnızca bildiride ne söylendiğine değil, masaya kimlerin davet edildiğine de bakmak gerekir. NATO’nun yeni stratejik kimliği, sadece resmi metinlerde açıkça adı geçen tehditler üzerinden değil, üye olmayan devletlerle kurduğu ilişki ağı üzerinden de okunabilir. Ukrayna’nın, Güney Kore’nin, Japonya’nın, Avustralya’nın, Yeni Zelanda’nın ve Körfez ülkelerinin zirve çevresindeki görünürlüğü, NATO’nun gelecekte kendisini hangi güvenlik eksenlerine göre konumlandıracağını göstermesi açısından önemlidir.

NATO’nun dönüşümünü anlamak için İttifak’ın tarihsel evrelerine kısaca bakmak gerekir. NATO 1.0, Soğuk Savaş döneminin ürünüdür. Bu dönemde İttifak’ın temel işlevi, Sovyetler Birliği’ne karşı Batı Avrupa’nın ve Kuzey Amerika’nın kolektif savunmasını sağlamaktı. Washington Antlaşması’nın 5. Maddesi, bu dönemin merkezî güvenlik ilkesi olarak şekillenmiş; “birine yapılan saldırı herkese yapılmış sayılır” anlayışı, NATO’nun caydırıcılık mimarisinin temelini oluşturmuştur.

NATO 2.0 ise Soğuk Savaş sonrası döneme ait NATO’dur. Sovyet tehdidinin ortadan kalkmasıyla birlikte İttifak, varoluşsal gerekçesini yeniden tanımlamak zorunda kalmıştır. Bu dönemde NATO genişleme politikaları, Balkan müdahaleleri, kriz yönetimi, terörle mücadele, Afganistan operasyonu ve alan dışı güvenlik görevleriyle öne çıkmıştır. Başka bir ifadeyle NATO, yalnızca savunma ittifakı olmaktan çıkıp güvenlik sağlayıcı, istikrar üretici ve kriz yönetimi aktörü olarak yeniden konumlanmıştır.

Bugün ise giderek belirginleşen NATO 3.0 ile karşı karşıyayız. Bu yeni evre, Rusya’nın yeniden uzun vadeli stratejik tehdit olarak tanımlanması, Ukrayna savaşının Avrupa güvenlik mimarisini dönüştürmesi, Çin’in yükselişinin transatlantik stratejik hesaplara dahil olması, savunma sanayinin güvenlik politikasının merkezine yerleşmesi ve teknolojik üstünlüğün caydırıcılığın ayrılmaz bir parçası hâline gelmesiyle şekillenmektedir. Ankara Zirvesi Bildirisi, bu nedenle NATO 3.0’ın temel parametrelerini görünür kılan bir belge niteliğindedir.

Zirvenin en dikkat çekici yönlerinden biri, NATO’nun kendisini hangi eksene karşı yeniden tanımladığının yalnızca metinde adı geçen tehditler üzerinden değil, zirveye katılan veya zirve çevresindeki temaslara dahil edilen üye olmayan aktörler üzerinden de okunabilmesidir. Bu açıdan Ankara’daki katılım kompozisyonu, NATO 3.0’ın üç temel güvenlik hattını görünür kılmaktadır: Ukrayna üzerinden Rusya hattı, Hint-Pasifik ortakları üzerinden Çin ve Kuzey Kore hattı, Körfez ülkeleri üzerinden ise İran, enerji güvenliği ve deniz ticaret yolları hattı.

Öncelikle Ukrayna’nın zirvedeki varlığı, NATO’nun Rusya’ya karşı geliştirdiği uzun vadeli caydırıcılık mimarisinin merkezinde Kiev’in yer aldığını göstermektedir. Ukrayna artık yalnızca NATO tarafından desteklenen bir savaş ülkesi değil, Avrupa güvenliğinin fiili sınır hattını temsil eden stratejik bir aktör olarak konumlanmaktadır. Bildiride Ukrayna’ya yönelik askeri yardım, eğitim ve ekipman desteğinin uzun vadeli ve sürdürülebilir bir zemine oturtulması da bu yaklaşımı güçlendirmektedir. Bu yönüyle Ukrayna, NATO üyesi olmasa da İttifak’ın yeni güvenlik mimarisinde merkezi bir yere yerleşmektedir.

İkinci eksen, Hint-Pasifik ortakları üzerinden ortaya çıkmaktadır. Güney Kore, Japonya, Avustralya ve Yeni Zelanda’nın Ankara sürecine dâhil edilmesi, NATO’nun güvenlik ufkunun artık yalnızca Avrupa-Atlantik coğrafyasıyla sınırlı olmadığını göstermektedir. Güney Kore’nin varlığı, Kuzey Kore tehdidi, füze teknolojileri, savunma sanayii kapasitesi ve mühimmat üretimi açısından önemlidir. Japonya, Çin’in yükselişi, Tayvan Boğazı, deniz güvenliği ve ileri teknoloji rekabeti bağlamında NATO’nun dikkatle izlediği Hint-Pasifik güvenlik mimarisinin kilit aktörlerinden biridir. Avustralya, AUKUS, deniz güvenliği, kritik mineraller ve Çin’in bölgesel nüfuzu bakımından stratejik bir ortak olarak öne çıkmaktadır. Yeni Zelanda ise daha düşük askeri kapasitesine rağmen değer temelli ortaklık, siber güvenlik ve Pasifik güvenliği bağlamında bu çerçevenin tamamlayıcı unsurudur.

Bu ülkelerin katılımı, NATO’nun Çin’i doğrudan bildirinin merkezine yerleştirmese bile, Çin’in yükselişini ve Hint-Pasifik’teki güç dengesini kendi stratejik hesaplarına dahil ettiğini göstermektedir. Dolayısıyla Ankara Bildirisi’nde Çin’in adının açıkça geçmemesi, Çin faktörünün önemsiz olduğu anlamına gelmemektedir. Aksine, Güney Kore, Japonya, Avustralya ve Yeni Zelanda’nın zirve çevresindeki görünürlüğü, NATO’nun Avrupa güvenliği ile Hint-Pasifik güvenliği arasında giderek daha güçlü bir bağlantı kurduğunu göstermektedir.

Üçüncü eksen ise Körfez ülkeleri üzerinden okunmalıdır. Bahreyn, Kuveyt, Katar ve Birleşik Arap Emirlikleri’nin Ankara’daki temaslara dahil edilmesi, NATO’nun güney kanadı, enerji güvenliği, deniz ticaret yolları ve İran başlığını daha geniş bir stratejik çerçevede ele aldığını göstermektedir. Bildiride İran’ın nükleer silaha sahip olmaması gerektiğinin vurgulanması ve Hürmüz Boğazı’nda seyrüsefer serbestisine saygı çağrısı, bu katılım kompozisyonuyla birlikte değerlendirildiğinde daha anlamlı hale gelmektedir. Bahreyn ve Birleşik Arap Emirlikleri, Körfez güvenlik mimarisinde İran’a karşı daha belirgin güvenlik hassasiyetlerine sahip aktörler olarak öne çıkarken, Katar diplomatik arabuluculuk kapasitesi ve enerji güvenliği bakımından önemlidir. Kuveyt ise Körfez’de dengeleyici ve ihtiyatlı bir dış politika çizgisiyle NATO’nun bölgesel temas ağında tamamlayıcı bir rol oynamaktadır.

Avrupa Birliği’nin üst düzey temsili de Ankara Zirvesi’nin ayrı bir boyutunu oluşturmaktadır. AB’nin zirvedeki varlığı, NATO-AB tamamlayıcılığının özellikle Ukrayna finansmanı, savunma sanayii, yaptırımlar, yeniden yapılanma ve uzun vadeli kapasite geliştirme alanlarında derinleştiğini göstermektedir. NATO askeri caydırıcılık ve güvenlik koordinasyonu sağlarken, Avrupa Birliği finansman, yeniden yapılanma ve sanayi kapasitesi boyutlarında süreci tamamlayan bir aktör olarak öne çıkmaktadır. Bu durum, Avrupa güvenliğinde kurumlar arası iş bölümünün daha belirgin hâle geldiğine işaret etmektedir.

Bu tablo, NATO’nun artık yalnızca üyelerinden oluşan kapalı bir askeri ittifak gibi hareket etmediğini; aksine, üye olmayan stratejik ortakları da kendi güvenlik mimarisinin çevresine yerleştiren daha geniş bir ağ yapısına dönüştüğünü ortaya koymaktadır. Ankara Zirvesi bu açıdan, NATO’nun yeni dönemde kendisini sadece Rusya’ya karşı değil, Rusya-Çin-Kuzey Kore-İran hattında şekillenen çok katmanlı stratejik rekabet ortamı içinde tanımladığını göstermektedir.

Ankara Bildirisi’nde Washington Antlaşması’nın 5. Maddesine yapılan güçlü atıf, NATO 1.0’ın kurucu ilkesinin halen geçerli olduğunu göstermektedir. Ancak bu kez kolektif savunma ilkesi, klasik askeri saldırıya karşı verilen bir güvence olmanın ötesine geçmektedir. Siber saldırılar, hibrit tehditler, uzay tabanlı sistemler, kritik altyapılar, enerji güvenliği, yapay zekâ destekli savaş teknolojileri ve dezenformasyon gibi yeni risk alanları, kolektif savunma anlayışının sınırlarını genişletmektedir. Dolayısıyla Ankara Bildirisi, eski ilkenin yeni güvenlik ortamına uyarlanması olarak da okunabilir.

Bildiride Rusya’nın uzun vadeli bir tehdit olarak tanımlanması, NATO’nun Ukrayna savaşı sonrasında geçici bir kriz yönetimi mantığıyla hareket etmediğini göstermektedir. Bu ifade, Moskova’nın İttifak açısından konjonktürel bir sorun değil, kalıcı bir stratejik meydan okuma olarak değerlendirildiğini ortaya koymaktadır. Bu nedenle bildiride savunma harcamaları, yeni tedarikler, üretim kapasitesi ve askeri hazırlık düzeyi birlikte ele alınmaktadır. NATO, Rusya’ya karşı yalnızca siyasi bir birlik mesajı vermemekte; uzun vadeli bir askeri-endüstriyel hazırlık sürecine girdiğini de ilan etmektedir.

Avrupa müttefiklerinin ve Kanada’nın savunma harcamalarını artırması, Ankara Bildirisi’nin bir diğer önemli boyutudur. Bildiride “daha güçlü bir NATO içinde daha güçlü bir Avrupa” ifadesi, Avrupa stratejik özerkliği tartışmalarını NATO’dan kopuş şeklinde değil, NATO içinde daha dengeli bir sorumluluk paylaşımı olarak yeniden çerçevelemektedir. ABD’nin İttifak içindeki merkezi rolü devam etmekle birlikte, Avrupa’nın savunma yükünü daha fazla üstlenmesi artık siyasi bir tercih değil, stratejik bir zorunluluk hâline gelmektedir.

Bu bağlamda Ankara Bildirisi, transatlantik ilişkilerde yeni bir denge arayışını da yansıtmaktadır. Avrupa’nın güvenliği artık bütünüyle Amerikan askeri kapasitesine yaslanan bir modelle sürdürülebilir görülmemektedir. Avrupa müttefiklerinin ve Kanada’nın savunma yatırımlarını artırması, NATO’nun hem iç dayanıklılığını güçlendirmesini hem de ABD ile Avrupa arasındaki yük paylaşımı tartışmalarına daha kurumsal bir zemin kazandırmasını sağlamaktadır. Bu durum, NATO 3.0’ın en ayırt edici özelliklerinden biridir.

Savunma sanayii ve üretim kapasitesi, bildirinin en stratejik başlıklarından birini oluşturmaktadır. Yeni tedariklerin açıklanması, kolektif üretim kapasitesinin artırılması, savunma ticaret engellerinin azaltılması ve sanayiyle inovasyon odaklı iş birliğinin hızlandırılması, NATO’nun artık sadece askeri kapasiteye değil, bu kapasitenin üretilebilirliğine ve sürdürülebilirliğine de odaklandığını göstermektedir. Ukrayna savaşı, modern savaşların yalnızca teknolojiyle değil, mühimmat, lojistik, bakım, üretim hızı ve sanayi derinliğiyle de kazanılabileceğini açıkça ortaya koymuştur.

Bu nedenle NATO 3.0’ın caydırıcılığı, yalnızca asker sayısı veya mevcut silah sistemleriyle ölçülemez. İttifak’ın caydırıcılığı artık ne kadar hızlı üretebildiği, ne kadar sürdürülebilir tedarik sağlayabildiği, savunma sanayisini ne ölçüde entegre edebildiği ve müttefikler arasındaki endüstriyel iş bölümünü nasıl yönettiğiyle doğrudan bağlantılıdır. Ankara Bildirisi’nin savunma sanayisine yaptığı vurgu, bu yeni güvenlik mantığının açık bir göstergesidir.

Teknoloji alanındaki ifadeler de NATO’nun yeni stratejik kimliğini anlamak açısından önemlidir. Derin hassas vuruş kapasitesi, entegre hava ve füze savunması, insansız sistemler, uzay ve siber kabiliyetler, yapay zekâ modelleri ve transatlantik savaş bulutu gibi kavramlar, gelecekteki savaş ortamının veri merkezli, çok alanlı ve yüksek teknolojiye dayalı olacağını göstermektedir. NATO, bu alanda yalnızca savunma yapan bir ittifak değil, teknolojik üstünlüğü korumaya çalışan bir güvenlik platformu olarak konumlanmaktadır.

Ukrayna başlığı ise bildirinin stratejik merkezlerinden biridir. NATO, Ukrayna’nın özgürlüğü, egemenliği ve toprak bütünlüğüne desteğini yinelerken, bu desteğin adil, öngörülebilir ve uzun vadede sürdürülebilir olması gerektiğini vurgulamaktadır. Bu yaklaşım, Ukrayna desteğinin artık dönemsel yardımların ötesine geçtiğini ve kurumsallaşmış bir güvenlik taahhüdüne dönüştüğünü göstermektedir. 2026 için askeri ekipman, yardım ve eğitim kapsamında verilen taahhütler, Ukrayna’nın Avrupa güvenlik mimarisinin ayrılmaz bir parçası hâline geldiğini ortaya koymaktadır.

İran’a ilişkin ifadeler ise NATO’nun güvenlik ufkunun yalnızca Avrupa’nın doğusuyla sınırlı olmadığını göstermektedir. İran’ın nükleer silaha sahip olmaması gerektiğinin vurgulanması ve Hürmüz Boğazı’nda seyrüsefer serbestisine saygı çağrısı, enerji güvenliği ve deniz ticaret yollarının NATO’nun stratejik değerlendirmesine dâhil edildiğini ortaya koymaktadır. Bu, İttifak’ın güney kanadının, Ortadoğu ve küresel enerji akışlarıyla ilgili riskleri daha yakından takip ettiğini göstermesi bakımından önemlidir.

Türkiye açısından Ankara Zirvesi’nin özel bir anlamı vardır. Bildirinin Ankara’da kabul edilmesi, Türkiye’nin NATO içindeki jeostratejik konumunu ve çok yönlü güvenlik rolünü görünür kılmaktadır. Türkiye, Karadeniz güvenliği, Rusya-Ukrayna savaşı, Ortadoğu’daki istikrarsızlıklar, enerji koridorları, terörle mücadele ve göç hareketleri gibi birçok başlığın kesişim noktasında yer almaktadır. Bu nedenle Ankara, NATO 3.0’ın coğrafi ve stratejik açıdan en kritik merkezlerinden biri olarak değerlendirilebilir.

Sonuç olarak Ankara Zirvesi Bildirisi, NATO’nun yeni dönemde kendisini yalnızca geçmişin kolektif savunma ittifakı olarak değil, teknoloji, sanayi, enerji, tedarik zinciri, siber güvenlik ve uzun vadeli askeri hazırlık üzerinden örgütlenen çok katmanlı bir güvenlik mimarisi olarak tanımladığını göstermektedir. NATO 1.0’ın kolektif savunma ilkesi ve NATO 2.0’ın kriz yönetimi deneyimi, NATO 3.0 içinde daha sert, daha teknolojik ve daha endüstriyel bir caydırıcılık modeline dönüşmektedir.

Ankara Bildirisi bu yönüyle yalnızca bir zirve sonuç metni değil, İttifak’ın yeni stratejik kimliğine ilişkin güçlü bir işaret fişeğidir. Bundan sonraki dönemde NATO’nun hangi eksene karşı kendini tanımladığı, yalnızca metinlerde açıkça adı geçen tehditler üzerinden değil; İttifak’ın kimlerle yakınlaştığı, hangi ortakları sürece dahil ettiği, hangi üye olmayan devletlerle stratejik koordinasyon geliştirdiği ve hangi aktörleri sistemik bir meydan okuma olarak gördüğü üzerinden okunmalıdır. Ankara Zirvesi’nin asıl mesajı da burada yatmaktadır: NATO 3.0, klasik Atlantik ittifakının ötesinde, küresel stratejik rekabetin güvenlik mimarisine dönüşmektedir.

BURAK YALIM

Çin Faktörü: Türkiye’nin NATO’ya Girişinden NATO’daki Geleceğine

Görüş Yazıları

Editör

-

8 Temmuz 2026

0

Çin Faktörü: Türkiye’nin NATO’ya Girişinden NATO’daki Geleceğine

Türkiye’nin NATO üyeliği çoğu zaman Sovyet tehdidi, Truman Doktrini ve Soğuk Savaş dengeleri üzerinden anlatılır. Bu anlatı doğrudur; ancak eksiktir. Çünkü Türkiye’nin NATO’ya giriş kapısını fiilen aralayan gelişmelerden biri, Kore’de Çin’e karşı verilen savaştı.

1950’de Kore Savaşı başladığında Türkiye, henüz NATO üyesi değildi. Ankara, Batı ittifakına dahil olmak istiyor; fakat Washington ve Avrupa başkentleri Türkiye’nin ittifaka alınması konusunda tereddüt taşıyordu. Türkiye’nin stratejik önemi biliniyordu, ancak NATO’nun güvenlik mimarisine nasıl katkı sağlayacağı henüz sahada test edilmemişti.

Bu test Kore’de geldi.

Türkiye, Birleşmiş Milletler çağrısına hızla cevap vererek Kore’ye asker gönderdi. Türk Tugayı, özellikle Çin kuvvetlerinin savaşa dahil olmasından sonra doğrudan Çin ordusuyla karşı karşıya geldi. Kunuri ve çevresindeki çatışmalar, Türk askerinin yalnızca Kore cephesindeki direncini değil, Türkiye’nin Batı güvenlik sistemine askerî sadakatini de gösterdi. Türkiye artık sadece Sovyet tehdidinden korunmak isteyen bir ülke değil; Batı bloku adına cephede kan döken bir aktördü.

Bu nedenle Türkiye’nin 1952’de NATO’ya kabulü yalnızca diplomatik bir karar değildi. Kore’de verilen askerî sınavın siyasi sonucuydu. Türkiye, NATO’ya masada değil, büyük ölçüde cephede girdi.

Bugün ise tarih başka bir biçimde tekerrür ediyor. NATO’nun 2022 Stratejik Konsepti, Çin’in hedeflerini ve zorlayıcı politikalarını ittifakın çıkarları, güvenliği ve değerleri açısından meydan okuma olarak tanımladı. 2024 Washington Zirvesi Bildirisi ise Çin’i Rusya’nın Ukrayna savaşındaki “belirleyici kolaylaştırıcısı” olarak nitelendirdi. Bu, NATO’nun Çin’i artık Uzak Asya’daki bir ekonomik güç olarak değil, Avrupa-Atlantik güvenlik mimarisini etkileyen küresel bir stratejik aktör olarak gördüğünü gösteriyor.

İşte Türkiye açısından kritik soru burada başlıyor: 1950’de Çin, Türkiye’nin NATO’ya girişinin savaş meydanındaki sınavıydı; 2026 ve sonrasında Çin, Türkiye’nin NATO içindeki yerini yeniden tanımlayacak bir jeopolitik sınav olacaktır.

Elbette bugünkü mücadele Kore’deki gibi doğrudan askerî bir cephe savaşı değildir. Fakat NATO’nun Çin’e bakışı sertleştikçe, Türkiye’nin de Çin politikası ittifak içindeki konumunu daha fazla etkileyecektir. Savunma sanayii, kritik mineraller, limanlar, dijital altyapı, 5G, yapay zekâ, tedarik zincirleri, Orta Koridor, Türk dünyası ve Avrasya bağlantıları artık yalnızca ekonomik başlıklar değildir. Bunlar NATO açısından güvenlik başlıklarına dönüşmektedir.

Türkiye bu noktada zor ama önemli bir dengeyle karşı karşıyadır. Bir yandan Çin’le ekonomik ilişkilerini koparmak istemeyecektir. Diğer yandan NATO içinde güvenilir ve merkezî bir aktör olarak kalmak istiyorsa, Çin’in Rusya’yla yakınlaşması, Avrasya’daki nüfuzu ve teknoloji alanındaki yayılımı konusunda ittifak hassasiyetlerini dikkate almak zorunda kalacaktır.

Kısacası, Türkiye 1950’de NATO’ya girebilmek için Kore’de Çin’e karşı savaştı. 2026 ve sonrasında ise NATO’daki önemli rolü münasebetiyle Çin’le askerî değil, jeopolitik, teknolojik, ekonomik ve stratejik düzlemde mücadele etmek zorunda kalacaktır.

Bu yüzden Çin meselesi Türkiye için yalnızca Uzak Doğu politikası değildir. Çin meselesi, Türkiye’nin NATO’daki geleceği, Avrasya’daki rolü ve Batı ittifakı içindeki stratejik ağırlığı bakımından yeni dönemin belirleyici sınavlarından biridir.

DOÇ. DR. HAKAN ARIDEMİR

Savaşın Sisi: Güç Sarhoşluğu Neden Hep Yanıltır?

Görüş Yazıları

Editör

-

16 Haziran 2026

0

Savaşın Sisi: Güç Sarhoşluğu Neden Hep Yanıltır?

Savaşın öngörülemezliği, savaş yanlısı siyasete karşı en güçlü argümandır.
Haris Imamovic – !Odgovor portalının yayın kurulu üyesidir. Daha önce Istraga, E-novine, Analiziraj.ba ve Dani için yazılar kaleme almıştır. 2018–2022 döneminde, Bosna-Hersek Cumhurbaşkanlığı Konseyi’nin Boşnak halkı temsilcisi üyesine danışmanlık yapmış; aynı dönemde Srebrenitsa Soykırımı’nı Anma Organizasyon Komitesi’nin çalışmalarına da katılmıştır. “Vedran i vatrogasci” adlı romanı 2022 yılında yayımlanmıştır.

Savaşın Sisi: Amerikan-İsrail saldırılarının İran’a başlamasından üç buçuk ay sonra barış sağlandı. Anlaşmanın cuma günü Cenevre’de, ABD Başkan Yardımcısı J. D. Vance ile İran Parlamentosu Başkanı Mohammad Bagher Ghalibaf tarafından imzalanması bekleniyor.

Savaşın ilk günlerinde Amerikalıların ve İsraillilerin durumu tamamen kontrol altında tuttuğu düşünülüyordu. Özellikle İran lideri Ali Hamaney’i ve Tahran’daki neredeyse tüm askeri-siyasi üst düzey kadroyu kolaylıkla tasfiye etmelerinin ardından bu kanaat daha da güçlenmişti. Ancak savaşın sonucu, hiç kuşkusuz Washington ve Tel Aviv açısından küçük düşürücü oldu. Stratejik hedeflerin hiçbiri gerçekleşmedi; İran ise Hürmüz Boğazı’nı bloke edebilme gücünü göstererek savaştan daha da güçlenmiş şekilde çıktı.

Felaket, fiyasko, hezimet

Savaşın ilk aşamasında ABD ve İsrail açısından bazı olumlu yönler gördüğünü yazan analist Ian Bremmer, dün gece varılan barışın ne kadar kötü olursa olsun, mevcut koşullarda Amerikan hükümetinin yapabileceği en iyi şey olduğunu söylüyor. Bremmer, “İran’daki savaş bir felakete dönüştü: Nükleer program, balistik füzeler, vekil güçlere destek vb. konularda elimizde bir anlaşma yok. En acımasız rejimlerden biri iktidarda kalıyor ve üstelik büyük miktarda para da alacak” diye yazdı. Bremmer burada, anlaşmanın İran’a ait 24 milyar dolarlık mal varlığının dondurulmasının kaldırılmasını öngören maddesine işaret ediyordu.

Fransa’nın eski İsrail Büyükelçisi Gérard Araud ise alaycı bir ifadeyle ABD’nin Hürmüz Boğazı’nı açmayı başardığını, yani savaş öncesinde zaten sahip olduğu duruma geri döndüğünü söylüyor. Nükleer meseleye gelince, Amerikalıların 2015’te yaptıkları ve daha sonra Trump’ın bozduğu anlaşmaya kıyasla bugün daha kötü bir noktada olduklarını belirtiyor. Araud’un ifadesiyle bu “tam bir fiyasko.”

Senatör Chris Murphy, varılan anlaşmanın esasen ABD hükümetinin teslimiyeti anlamına geldiğini, ancak Amerikalıların “memnun olması gerektiğini, çünkü bu yasa dışı savaşın devam ettiği her günün delilik olduğunu” söylüyor.

ABD’nin eski Orta Doğu temsilcileri Robert Malley ve Aaron David Miller da benzer değerlendirmelerde bulunuyor: Bu savaş onlara göre “düşüncesizce başlatılmış, pahalıya mal olmuş bir hezimet”ti; “epik öfke, epik bir çöküşe dönüştü.”

İsrailliler gözdesi Trump’a kızgın

İsrail televizyonu Kanal 13, adı açıklanmayan bir İsrailli hükümet yetkilisini şöyle aktarıyor: “Bu, İsrail için felaket niteliğinde bir anlaşma. Başbakandan İsrail ordusunun başkomutanına kadar iktidarın en tepesinde kimse farklı düşünmüyor.”

İsrail’in eski Başbakan Yardımcısı, aşırı sağcı Avigdor Lieberman bu anlaşmanın korkunç olduğunu söylüyor. Muhalefet lideri Yair Lapid ise anlaşmanın içeriğine ilişkin medya haberlerinin doğru olmamasını umduğunu belirtiyor.

İsrail Başbakanı sessizliğini koruyor. Savunma Bakanı Israel Katz ise anlaşmada öngörülmesine rağmen İsrail güçlerinin Lübnan, Suriye ve Gazze’deki güvenlik bölgelerinden çekilmeyeceğini söylüyor.

İç Güvenlik Bakanı, aşırı sağcı Itamar Ben-Gvir, “Trump’ın anlaşması bizi bağlamaz. İsrail ABD’ye tabi değildir; biz bağımsız ve egemen bir devletiz” diyor. Onun ideolojik ikizi olan Maliye Bakanı Smotrich de aynı mesajı veriyor: “İran’la yapılan anlaşma İsrail için de tüm özgür dünya için de kötüdür. Nokta.”

İsrail hükümetinin en sert eleştirmenlerinden gazeteci Gideon Levy, anlaşmanın İsrail’in ve Netanyahu’nun yenilgisi olduğunu söylüyor. Levy’ye göre “İran’a saldırı Netanyahu’nun hayat projesiydi ve şimdi bu proje çöktü.”

Netanyahu yanlısı gazeteci Yinon Migal ise “Trump bu savaştan kaybeden olarak çıktı” diye yazıyor. Migal, Trump’ın Başkan Yardımcısı J. D. Vance’i “daha aşağı bir yaşam formu” olarak niteliyor; Katar’ın ABD’nin başlıca müzakerecileri Steve Witkoff ve Jared Kushner’ı satın aldığını ileri sürüyor.

İsrailli analist Amit Segal, Henry Kissinger’ın şu sözünü alıntılıyor: “Amerika’nın düşmanı olmak tehlikelidir, ama Amerika’nın dostu olmak ölümcüldür.” Haaretz ise Trump’ın Netanyahu’yu küçük düşürdüğünü yazıyor.

İsrail hükümetinden adı açıklanmayan bir bakan, Kanal 12’ye yaptığı açıklamada Lübnan’ın İsrail’i ilgilendiren bir mesele olduğunu ve İsrail’in “ABD ile sert bir karşı karşıya gelme pahasına da olsa” Lübnan’ın İran’la yapılan anlaşmanın parçası olmasına izin vermemesi gerektiğini söyledi.

İran’ın ABD ile eski müzakerecilerinden Seyed Mohammad Marandi, Netanyahu anlaşmaya uymazsa anlaşmanın uygulanmayacağını söylüyor ve “dünya, ardından gelecek ekonomik felaketten hangi yapının sorumlu tutulacağını bilecek” diyor.

Trump yönetiminde yakın zamana kadar görev yapan ve İran savaşı nedeniyle istifa eden Joe Kent ise Amerikan hükümetinin, Tel Aviv’i varılan anlaşmaya uymaya zorlamak için İsrail’e yapılan tüm yardımı durdurması gerektiğini yazıyor.

New York Times’ın haberine göre, Amerikan Başkanı dün gece Netanyahu için “çok zor bir adam” ifadesini kullandı ve onun “bunu yaptığımız için minnettar olması gerektiğini” söyledi. Başkan Yardımcısı Vance ise İsrail’in Beyrut’a saldırmasının ardından İranlıların İsrail topraklarına büyük çaplı bir saldırı hazırladığını, ancak Amerikalıların görüşmeler yoluyla bunu engellediğini belirtti.

Bu barış anlaşmasının da çökmesi mümkündür. Ancak Amerikan bakış açısından savaşın devam etmesi parlak bir ihtimal değildir. Washington’daki yöneticiler de tam olarak bunun farkında oldukları için böylesine kötü bir barış anlaşmasını imzalamaya karar verdiler.

Üç kez ölç, bir kez biç

Şimdi bu çatışmanın başında, Amerikan Savunma Bakanı Pete Hegseth gibi savaş kışkırtıcılarının sergilediği saldırganlığı ve yapay özgüveni hatırlamanın tam zamanı. Bugün yaşadıkları aşağılanma, geçmişteki kibirleriyle doğru orantılıdır.

Savaş teorisinin en bilinen isimlerinden Carl von Clausewitz, her savaşın beraberinde getirdiği radikal belirsizliği anlatmak için “savaş sisi” kavramını kullanır. Bu, her dönemin siyasetçileri için bir ders olmalıdır: Silah gerçekten son seçenek olmalı; tüm diğer yollar denendikten sonra başvurulmalıdır. Hafifmeşrep Trump yönetimi için silah, geriye kalan tek araç değildi; bugün geldikleri nokta da ortadadır.

Pek çok amatör gözlemci, askeri bakımdan daha güçlü tarafın —bu örnekte ABD ve İsrail’in— gerilimi artırmasının mantıken İran’ın yenilgisine yol açacağını düşündü. Robert Pape ve John Mearsheimer gibi uzmanlar savaşın böyle işlemediğini, “tırmanma merdiveninin” kendine özgü kuralları olduğunu boşuna anlatmaya çalıştılar.

Ancak bu vesileyle Amerikan hükümetine, eleştirel kamuoyunun zaten çoktan verdiği dersleri tekrar etmek yerine, biz de kendimiz için bir ders çıkarmaya çalışalım.

Geçen yıl bahar aylarında ülkemizde güvenlik krizi zirveye ulaştığında, kamuoyunun bir kesimi devlet polisinin, gerekirse RS polisiyle silahlı çatışma pahasına, Republika Srpska’nın eski Cumhurbaşkanı Milorad Dodik’i tutuklamasını talep ediyordu.

Saraybosna’daki karar alıcılar güce başvurmadı ve doğru davrandı. Çünkü böylesi durumların beraberinde getirdiği radikal belirsizlik dikkate alındığında, kendimizi kolaylıkla Amerikalıların bugün bulunduğu durumda bulabilirdik. Dodik’e yönelik yargı sürecinin sonucu ne kadar tatmin edici olmaktan uzak olsa da mevcut durum, söz konusu riske girmekten daha iyidir. Çatışmanın taşıdığı riskin farkında olan Dodik de o dönemde çıkardığı Dayton karşıtı yasaları zor yoluyla uygulamaya cesaret edemedi. O da çok iyi biliyor ki güce güçle karşılık verilirdi; olaylar kontrolsüz bir yola girebilir ve Republika Srpska’nın ayrılma girişimi, onun ortadan kalkmasıyla sonuçlanabilirdi.

Güç kullanımını savunanlar şu ilkeyle hareket eder: “Yeter ki kararlı olalım, başarı garanti.” Bunu kamuoyumuzda sık sık duyuyoruz: Tırmanmaya gidilmeli, kazanç kesindir.

Bu, Amerikan-İsrail saldırılarını savunanların da benimsediği aynı ilkedir. Askeri üstünlüklerinin farkında olarak daha fazla tırmanma talep ettiler ve bu onları çıkmaz sokağa sürükledi. Obama’nın ihtiyatını ve uzlaşma eğilimini eleştirdiler; şimdi ise Obama’nın bulunduğu noktadan çok daha kötü bir durumdalar. İran’ı askeri olarak boyun eğdirmeyi denediler, başaramadılar; bugün ellerinde hiçbir nükleer anlaşma yok, 2015’teki anlaşma bile yok.

Savaş mı, barış mı? İlkesel olarak barış; ama…

“Savaş sisi” dersi bizim için de son derece önemlidir. Bir başka örnek alalım: 1995 sonbaharı. Birçok kişi hükümetimizin Dayton’ı reddetmesi ve savaşa devam etmesi gerektiğini düşünüyor.

Alija Izetbegović’in Dayton’ı imzalamasını hafiflikle eleştirenler, başlatmış olduğumuz taarruzun devam edeceğine inanıyor. Kimse şu ihtimali düşünmüyor: Örneğin Dayton’ı reddetseydik, ABD Bosna-Hersek’ten çekilebilirdi. Krajina ve Slavonya’daki hedeflerine ulaşmış olan Hırvatistan, Bosna-Hersek’te yeniden Sırbistan’la bize karşı ittifak kurabilirdi. Hırvatistan üzerinden gelen silah akışını ve NATO’nun hava desteğini kaybedebilirdik. Böyle bir durumda, 1995 sonbaharında sahip olduğumuz taarruz pozisyonundan, kolaylıkla 1993 yazındakine benzer son derece ağır bir duruma geri dönebilirdik. Üstelik bu kez Washington devrede olmadan, Avrupa kaynaklı bir barış anlaşması olan ve cumhuriyetler birliği öngören Owen-Stoltenberg Planı, masadaki en iyi seçenek haline gelebilirdi.

Barış değerlidir; ancak savaş bazen kaçınılmazdır ve ne yaparsanız yapın ondan kaçamazsınız. Özellikle düşman, 1992’de Sırp tarafında olduğu gibi, kendi askeri gücünün sarhoşluğuna kapılmışsa. Savaştan önce Belgrad’da yaşayan bir Fransız, kısa süre önce bana o dönemde Darko Tanasković’in kendisine Sırp tarafının kaybedemeyeceğini söylediğini anlattı. Gerekçe olarak da silah üstünlüğünün çok büyük olmasını ve ayrıca dağları kontrol etmelerini göstermişti. Sırp elitinin bu ruh hali ve bunun sonucunda gelen saldırganlık karşısında Saraybosna’daki hükümetin barışı korumak için yapabileceği hiçbir şey yoktu. Dolayısıyla Izetbegović, başka seçenek kalmadığında savaşa girmekten korkmadı; ama zamanı geldiğinde barış imzalamaktan da korkmadı.

Eğer Republika Srpska’daki rejim geçen yıl baharda 1992 senaryosunu tekrarlamış; yeniden ayrılık ilan etmiş, Bosna-Hersek kurumlarına ve sivil halka saldırmış olsaydı, ortada bir seçenek kalmazdı: Devlet kendisini savunmak zorunda olurdu. Teslimiyet barış değildir; teslimiyettir. Başka seçeneğin olmadığı durumlar vardır ve hükümetler savaşa gitmek zorunda kalır. Bunun dışındaki tüm durumlarda ise itidal ve ölçülülük, savaşçı bir coşkudan daha iyidir.

HARIS IMAMOVIC

Ankara 2026 NATO Zirvesi ve Afro-Avrasya’nın Yükselen Jeopolitiği

Görüş Yazıları

Editör

-

3 Haziran 2026

0

Ankara 2026 NATO Zirvesi ve Afro-Avrasya’nın Yükselen Jeopolitiği

Atlas: TUİÇ Akademi’de bu hafta tek bir soru var: 2026’da Ankara’da toplanacak NATO Zirvesi bize ne söylüyor?

Arya: Doç. Dr. Hakan Arıdemir’in kaleme aldığı yazı, bu soruyu Afro-Avrasya’nın yükselen jeopolitiği üzerinden yanıtlıyor. Zirvenin mekânı, sembolizmi ve Türkiye’nin değişen rolü masada. Hemen başlayalım.

Ankara 2026 NATO Zirvesi ve Afro-Avrasya’nın Yükselen Jeopolitiği

7-8 Temmuz 2026 tarihleri arasında Ankara’da gerçekleştirilecek NATO Zirvesi, yalnızca ittifakın rutin liderler toplantılarından biri olarak değerlendirilmemelidir. Zirve, uluslararası sistemde yaşanmakta olan daha kapsamlı bir dönüşümün yansıması niteliğindedir. Son yıllarda küresel siyasetin ağırlık merkezi giderek Afro-Avrasya coğrafyasına kaymakta; Karadeniz’den Doğu Akdeniz’e, Kafkasya’dan Orta Asya’ya, Körfez’den Afrika Boynuzu’na kadar uzanan geniş kuşak uluslararası rekabetin ve iş birliğinin temel sahası haline gelmektedir. Ankara Zirvesi de bu değişimin önemli göstergelerinden biri olarak okunmalıdır.

Son beş NATO Zirvesi’nin sonuç bildirgeleri incelendiğinde ittifakın öncelikli gündeminin Rusya-Ukrayna savaşı, kolektif savunma, savunma harcamaları ve Avrupa güvenliği olduğu görülmektedir. Bununla birlikte son yıllarda teknoloji güvenliği, enerji koridorları, kritik altyapılar, tedarik zincirleri ve Hint Okyanusu’ndaki gelişmeler de NATO’nun ilgi alanına girmiştir. Bu durum yalnızca NATO’nun dönüşümünü değil, aynı zamanda uluslararası sistemin geçirdiği yapısal değişimi de göstermektedir.

Bu çerçevede Çin’in yükselen küresel etkisi dikkat çekmektedir. Özellikle Kuşak ve Yol Girişimi kapsamında geliştirilen ulaşım ağları, enerji yatırımları, liman projeleri ve ekonomik ortaklıklar, Çin’in etkisini Doğu Asya’nın ötesine taşımıştır. Orta Asya, İran, Körfez bölgesi, Afrika ve Akdeniz havzası artık yalnızca bölgesel aktörlerin değil, küresel güçlerin de yoğun ilgi gösterdiği alanlar arasında yer almaktadır. Yakın dönemde yaşanan İran-İsrail çatışmaları da bu yeni jeopolitik denklemin farklı boyutlarını görünür hale getirmiştir. Bu süreçte Çin’in bölgedeki ekonomik ve diplomatik varlığı, birçok stratejik çevrede daha yakından incelenmeye başlanmıştır.

Ancak Ankara Zirvesi’ni yalnızca NATO’nun değişen gündemi üzerinden okumak eksik kalacaktır. Zirvenin asıl önemi, Afro-Avrasya coğrafyasının uluslararası sistem içerisindeki artan merkezi konumunu ortaya koymasında yatmaktadır. Bugün enerji güvenliği, ulaştırma koridorları, deniz ticaret yolları, kritik madenler, yapay zekâ teknolojileri ve dijital altyapılar gibi küresel stratejik gündemlerin önemli bir bölümü Afro-Avrasya ekseninde şekillenmektedir. Ankara Zirvesi, bu nedenle yalnızca bir güvenlik toplantısı değil, aynı zamanda değişen küresel güç dağılımının bir göstergesidir.

Zirvenin Ankara’da düzenlenmesi de sembolik açıdan dikkat çekicidir. NATO’nun Türkiye’de gerçekleştirdiği son liderler zirvesi 2004 yılında İstanbul’da yapılmıştı. İstanbul, tarih boyunca Avrupa ile Asya arasındaki bağlantı noktası olarak öne çıkmış ve Türkiye’nin Batı ile ilişkilerinin sembollerinden biri olmuştur. Buna karşılık Ankara, Cumhuriyet’in başkenti olarak devlet aklını, stratejik planlamayı ve ulusal karar alma süreçlerini temsil etmektedir. İstanbul daha çok Türkiye’nin Batı’ya açılan yüzünü temsil ederken Ankara, Türkiye’nin Afro-Avrasya’nın iç havzalarına dönük stratejik perspektifini yansıtmaktadır. Bu nedenle 2026 Zirvesi’nin Ankara’da düzenlenmesi, yalnızca mekânsal bir tercih değil, aynı zamanda değişen jeopolitik önceliklerin sembolik bir yansıması olarak değerlendirilebilir.

Ankara Zirvesi’nin dikkat çekici yönlerinden biri de NATO tarihindeki coğrafi konumudur. 2026 Zirvesi, NATO’nun bugüne kadar liderler düzeyinde gerçekleştirdiği zirveler içerisinde en doğuda düzenlenen zirve olma özelliğini taşımaktadır. Bu durum tek başına bir politika değişikliğinin kanıtı olarak değerlendirilemez. Ancak sembolik açıdan önemli bir gösterge niteliğindedir. Çünkü NATO’nun kuruluşundan itibaren düzenlediği zirvelerin büyük bölümü Kuzey Amerika ve Batı Avrupa ekseninde gerçekleştirilmiştir. Soğuk Savaş sonrası dönemde ittifakın doğuya doğru genişlemesine paralel olarak zirve coğrafyası da değişmiş; Prag, Riga, Bükreş, Vilnius ve İstanbul gibi şehirler NATO gündemine girmiştir. Ankara ise bu sürecin yeni aşamasını temsil etmektedir.

Bu açıdan bakıldığında Ankara Zirvesi, yalnızca NATO’nun en doğudaki zirvesi değil, aynı zamanda küresel siyasetin ağırlık merkezinin Avrupa-Atlantik alanından Afro-Avrasya eksenine doğru kaydığı bir dönemde gerçekleştirilmektedir. Karadeniz, Kafkasya, Orta Asya, Orta Doğu ve Afrika arasında yer alan Ankara’nın ev sahipliği, günümüz güvenlik tartışmalarının giderek daha fazla bu geniş coğrafya üzerinde yoğunlaştığını göstermektedir. Dolayısıyla zirvenin Ankara’da yapılması yalnızca diplomatik bir tercih değil, değişen jeopolitik gerçekliğin sembolik bir yansıması olarak da okunabilir.

Bu sembolik boyut NATO’nun zirveye ilişkin tanıtım görselinde de görülmektedir. NATO tarafından paylaşılan görselde Anıtkabir, Beştepe Millet Camii ve Cumhurbaşkanlığı Külliyesi birlikte yer almaktadır. Bu üç yapı, Türkiye’nin farklı tarihsel ve kurumsal katmanlarını temsil etmektedir. Anıtkabir Cumhuriyet’in kurucu iradesini, Kocatepe Camii toplumsal ve kültürel hafızayı, Cumhurbaşkanlığı Külliyesi ise günümüz devlet yapısını ve yürütme merkezini simgelemektedir. Bu görsel tercih, Türkiye’nin kendi tarihsel sürekliliği ve kurumsal bütünlüğü içerisinde temsil edilmesi bakımından dikkat çekicidir. Aynı zamanda NATO’nun günümüz Türkiye’sinin siyasal ve kurumsal gerçekliğini esas alan bir temsil dili kullandığını da göstermektedir.

Ankara Zirvesi’nin Türkiye açısından bir diğer önemi, ülkenin uluslararası sistem içerisindeki değişen rolüyle ilgilidir. Uzun yıllar boyunca Türkiye için kullanılan “köprü ülke” tanımlaması günümüz gerçekliğini açıklamakta yetersiz kalmaktadır. Köprüler iki nokta arasında yatay bağlantı sağlar. Oysa günümüz Türkiye’si aynı anda birden fazla jeopolitik katmanda faaliyet göstermektedir.

Bu nedenle Türkiye’yi “Asansör Ülke” kavramıyla açıklamak daha isabetli görünmektedir. Asansörler farklı katlar arasında hareket sağlayan yapılardır. Benzer şekilde Türkiye de Karadeniz ile Akdeniz, Avrupa ile Asya, Türk Dünyası ile Batı ittifakı, Orta Doğu ile Afrika arasında eş zamanlı hareket edebilen ve farklı jeopolitik katmanlar arasında geçiş sağlayabilen bir aktördür. Türkiye’nin değeri yalnızca coğrafi konumundan değil, bu farklı katmanlar arasında ilişki kurabilme, etkileşim üretebilme ve gerektiğinde hızlı geçiş yapabilme kapasitesinden kaynaklanmaktadır. Bu özellik Türkiye’nin tarihsel birikiminin, diplomatik kapasitesinin ve çok yönlü dış politika tecrübesinin doğal bir sonucudur.

Türkiye’nin son yıllarda geliştirdiği Afro-Avrasya vizyonu da bu çerçevede değerlendirilmelidir. Bu vizyon herhangi bir blok siyasetine dayanmak yerine, farklı bölgesel sistemler arasında ilişki kurabilen çok katmanlı bir dış politika anlayışını ifade etmektedir. Karadeniz’den Türk Dünyası’na, Balkanlar’dan Afrika’ya, Orta Doğu’dan Asya’ya kadar uzanan geniş coğrafyada geliştirilen ilişkiler bu yaklaşımın somut yansımalarıdır.

Bu noktada dikkat çekici olan husus, Türkiye’nin Afro-Avrasya vizyonu ile NATO’nun son yıllarda genişleyen ilgi alanları arasında ortaya çıkan kesişimdir. Karadeniz güvenliği, enerji koridorları, deniz yollarının korunması, Afrika’nın yükselen önemi, Orta Asya bağlantıları ve teknolojik dönüşüm gibi başlıklar hem Türkiye’nin hem de NATO’nun gündeminde daha fazla yer almaktadır. Burada söz konusu olan durum, bir tarafın diğerine yön vermesinden ziyade, her iki aktörün de değişen uluslararası sistemin ortaya çıkardığı yeni jeopolitik gerçekliklere uyum sağlamaya çalışmasıdır.

Sonuç olarak Ankara 2026 NATO Zirvesi, yalnızca bir güvenlik toplantısı değildir. Zirve, küresel siyasetin ağırlık merkezinin Afro-Avrasya’ya kaydığı, yeni güç dengelerinin oluştuğu ve Türkiye’nin çok katmanlı bir “Asansör Ülke” olarak farklı jeopolitik alanlar arasında daha etkin bir konum kazandığı tarihsel bir döneme denk gelmektedir. NATO’nun tarihindeki en doğu zirvesinin Ankara’da düzenlenmesi de bu dönüşümün sembolik göstergelerinden biridir. Bu nedenle Ankara Zirvesi’nin anlamı yalnızca NATO’nun geleceğinde değil, değişen uluslararası sistem içerisinde Afro-Avrasya’nın yükselen stratejik öneminde ve Türkiye’nin bu yeni jeopolitik düzen içerisindeki konumunda aranmalıdır.

Ankara 2026 NATO Zirvesi, yalnızca ittifakın güvenlik gündeminin tartışılacağı bir toplantı değildir. Zirve aynı zamanda küresel güç merkezlerinin yeniden şekillendiği, Afro-Avrasya’nın uluslararası siyasetin ağırlık merkezi haline geldiği ve Türkiye’nin farklı jeopolitik katmanlar arasında hareket edebilen bir ülke olarak öne çıktığı yeni dönemin başlangıcı olarak okunmalıdır.

Yazar Hakkında

Doç. Dr. Hakan Arıdemir, Kütahya Dumlupınar Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Bölümü öğretim üyesidir. Uluslararası Hukuk, Bölgesel Deniz Jeopolitiği Meseleleri ve Uluslararası Deniz Hukuku alanında çalışmalarını sürdürmektedir. Afro-Avrasya Araştırmaları Enstitüsü’nün kurucu başkanı olan Doç. Dr. Arıdemir, ulusal ve uluslararası düzeyde birçok akademik projeye, çalıştaya ve yayın faaliyetlerine öncülük etmektedir. Türkiye’nin Afro-Avrasya vizyonu ve Türk dünyası stratejileri üzerine analizler üretmektedir.